Słowo „trauma” słyszymy dziś bardzo często. Stwierdzenie, że „coś było traumą” słyszymy, gdy coś było zagrażające, trudne, bardzo stresujące, emocjonalne, a czasem po prostu nieprzyjemne. To zrozumiałe — szukamy słów, które oddadzą nasze przeżycie. W psychologii i psychoterapii trauma ma bardziej konkretne znaczenie. I co istotne doświadczenie traumy/ lub traum ma konsekwencje dla późniejszego funkcjonowania.
Pojęcie traumy w klasyfikacji medycznej
Pojęcie „trauma” kształtowało i zmieniało się na przestrzeni lat – utożsamiane było z wydarzeniem traumatycznym, jak i reakcją na tego typu zdarzenie. Po raz pierwszy pojęcie „zdarzenia traumatycznego” w sensie klinicznym pojawiło się w 1980 roku w systemie diagnostycznym opracowanym przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne. Wtedy pojawiła się oddzielna diagnoza PTSD – należała ona do kategorii zaburzeń lękowych.
Wydarzenie trudne, wydarzenie potencjalnie traumatyczne a późniejsze zaburzenia związane ze stresem
Stresu doświadczamy w różnych sytuacjach i w różnym nasileniu. Wydarzenie trudne, a wydarzenie traumatyczne – to nie to samo. Wydarzenia potencjalnie traumatyczne to takie, które są zagrożeniem dla życia i zdrowia. To wydarzenia, które przekraczają możliwości poradzenia sobie z tym, czego doświadczamy w danym momencie.
Warto podkreślić, że ryzyko wystąpienia traumy zależy nie tylko od typu zdarzenia. Odwołując się do własnej praktyki klinicznej – często spotykam osoby, które opisują sytuacje wydawałoby się nie najbardziej zagrażające, ale inne czynniki sprawiają, że dane wydarzenie pozostawia przykre konsekwencje dla obecnego funkcjonowania tej osoby. Nie u każdej osoby, która doświadczy wydarzenia traumatycznego rozwinie się PTSD (lub inne zaburzenie psychiczne). I w drugą stronę czasem nie siła wydarzenia, a np. jego powtarzalność czy sytuacja osoby jak np. wcześniejsze traumatyczne doświadczenia, młody wiek, zależność od otoczenia i brak wsparcia wpływają na późniejsze konsekwencje.
Takie rozumienie zjawiska potwierdzają badania rozwój PTSD jest efektem interakcji różnych czynników związanych ze zdarzeniem, cechami jednostki, która go doświadczyła, jej wcześniejszymi doświadczeniami, stanem w trakcie trwania zdarzenia, jej aktywnością podjętą w związku ze zdarzeniem, system wsparcia, a także czynniki genetyczne (Bryant i in., 2000, Yehuda, 2006).
Kiedy wydarzenie staje się traumą?
Najprościej można powiedzieć, że wydarzenie staje się traumą kiedy:
- zagrażało życiu lub zdrowiu (własnemu, ale także zdrowiu innych ludzi, np. sytuacje bycia bezpośrednim świadkiem zdarzeń zagrażających),
- jest związane z poczuciem skrajnej bezradności, bezsilności,
- było zbyt intensywne lub zbyt długotrwałe, by układ nerwowy mógł je przetworzyć (zostają zapisane w formie nieprzetworzonej zob. model AIP )
Mogą to być m.in.: wypadki, przemoc, wykorzystanie, nagła strata, ciężka choroba, ale też długotrwałe zaniedbanie emocjonalne, wielokrotnie powtarzające się trudne sytuacje, obserwowanie przemocy.
Reakcja na traumę powoduje jednocześnie:
- nadmierne fizjologiczno-behawioralne pobudzenie
- odrętwienie emocjonalne i odłączenie się (zdysocjowanie) od doświadczenia
Kluczowe jest jedno:
To nie samo wydarzenie decyduje o traumie.Ważne jest uwzględnienie pozostałych czynników związanych nie tylko z sytuacją, ale też z osobą.
To samo doświadczenie może dla jednej osoby być bardzo trudne, a dla innej – traumatyczne. Dlaczego?
Na to, czy wydarzenie zostanie zapisane jako trauma, wpływa m.in.:
- wiek (szczególnie w dzieciństwie),
- wcześniejsze doświadczenia (więcej doświadczeń potencjalnie traumatycznych zwiększa ryzyko traumy),
- poziom wsparcia po wydarzeniu,
- poczucie bezpieczeństwa, sprawczości i reakcja osoby na zdarzenie
- to, czy emocje mogły zostać wyrażone i nazwane,
- wrażliwość układu nerwowego
Jeśli po wydarzeniu człowiek nie miał przestrzeni, by to przeżyć, zrozumieć i przetworzyć to doświadczenie może pozostać w nim jak otwarta rana.
Objawy traumy nie zawsze są „spektakularne”
Trauma nie zawsze oznacza flashbacki, objawy dysocjacyjne (odłączanie od tu i teraz i przeżywanie przeszłego doświadczenia), koszmary senne czy ataki paniki. Choć oczywiście może tak wyglądać. Często objawia się subtelniej:
- ciągłym napięciem lub zmęczeniem,
- trudnością w skupieniu uwagi,
- problemami z pamięcią
- objawami psychosomatycznymi (np. ból bez wyraźnej przyczyny)
- doświadczaniem trudności w odpoczywaniu
- nadmierną czujnością, poczuciem zagrożenia albo przeciwnie — odcięciem emocjonalnym,
- trudnością w relacjach,
- poczuciem winy, wstydu lub myślami „ze mną jest coś nie tak”,
- powtarzającymi się schematami,
- reakcjami „nieadekwatnymi” do sytuacji tu i teraz
Kiedy warto rozważyć psychoterapię?
Psychoterapia może być pomocna, jeśli:
- jakieś doświadczenie wciąż „wraca” we wspomnieniach lub snach
- w pewnych sytuacjach reagujesz silniej, niż byś chciał/a,
- masz poczucie utknięcia
- trudno Ci zaufać, odpocząć, poczuć się bezpiecznie,
- trudno ci się skupić
- doświadczasz bólu bez wyraźnej przyczyny medycznej
- nie rozumiesz swoich reakcji albo one cię męczą
- „regulujesz się” za pomocą substancji lub jedzenia
Psychoterapia nie jest rozdrapywaniem ran
Wbrew obawom wielu osób, psychoterapia nie polega na ciągłym wracaniu do dzieciństwa czy trudnych wydarzeń.
Dobra terapia to proces, w którym:
- układ nerwowy uczy się samoregulacji,
- emocje zostają nazwane,
- przeszłe wydarzenia zostają przetworzone w sposób bardziej adaptacyjny z odniesieniem do aktualnego doświadczenia i wiedzy osoby,
- przeszłe doświadczenia przestają rządzić teraźniejszością,
- pojawia się więcej możliwości wyboru, spokoju i więcej kontaktu ze sobą
Jeśli zastanawiasz się, czy to, czego doświadczyłeś/aś, było „wystarczająco traumatyczne” aby występowały takie czy inne objawy i czy warto się tym zajmować to też może być informacją. Przeżycia nie muszą spełniać kryteriów, by zasługiwały na uwagę.
Anna Bus – psycholog, psychoterapeutka, psychodietetyk i certyfikowany psychoterapeutka uzależnień w Warszawie. Przyjmuję osoby dorosłe i młodzież. W pracy terapeutycznej korzystam m.in. z podejścia ericksonowskiego, terapii EMDR, terapii TSR. Pracuję z osobami, które potrzebują lepiej radzić sobie ze stresem, zmagają się z lękiem, doświadczają konsekwencji przeszłych wydarzeń. Pomoc psychologiczna, psychoterapia w gabinetach w Warszawie, a także prowadzę psychoterapię on-line. Zapraszam do kontaktu tel. 500 608 183
