Czy otyłość wiąże się z traumą? Sprawdź, co pokazują badania i praktyka psychoterapeutyczna.
W ostatnich latach w psychologii i mediach popularnych coraz częściej mówi się zarówno o traumie jak i otyłości. Z jednej strony popularyzacja wiedzy o zdrowiu dzięki niej ludzie łatwiej rozpoznają u siebie pewne mechanizmy i szukają pomocy. Jednak skrócone hasła z social mediów potrafią także prowadzić do fałszywych i zbyt uproszczonych wniosków.
Jedna z takich tez to stwierdzenie, że za otyłością stoi nieprzepracowana trauma. To skrót, który ma swoje źródło w badaniach. Prawda jest bardziej złożona: trauma i przewlekły stres to niektóre z czynników mogących zwiększać ryzyko nadmiernej masy ciała.
Spis treści
Skąd wzięła się hipoteza łącząca otyłość z traumą
Punktem wyjścia dla współczesnych badań nad tym związkiem była obserwacja. Lekarz internista Vincent J. Felitti, prowadzący program leczenia otyłości w Kalifornii, zauważył, że znaczna część jego pacjentów, w wywiadzie ujawniała doświadczenia wykorzystywania seksualnego lub przemocy fizycznej z dzieciństwa. (zob 1.) Obserwacja ta stała się jedną z inspiracji dla przełomowego badania Adverse Childhood Experiences (ACE) – studium negatywnych doświadczeń z dzieciństwa, przeprowadzonego przez CDC- Kaiser.
Badanie ACE mierzyło ekspozycję na takie doświadczenia jak przemoc fizyczna, emocjonalna i seksualna, zaniedbanie, uzależnienie lub choroba psychiczna rodzica czy przemoc domowa, a następnie zestawiało liczbę takich doświadczeń (tzw. wynik ACE) z późniejszymi wskaźnikami zdrowotnymi. Wyniki pokazały zależność typu: im więcej negatywnych doświadczeń w dzieciństwie, tym wyższe ryzyko szeregu problemów zdrowotnych w dorosłości – w tym podwyższonego BMI, ale także chorób serca, nowotworów, chorób psychicznych czy ryzykownych zachowań.
Badania z tego nurtu, opublikowane m.in. na łamach czasopisma „Appetite”, potwierdzają, że wyższy wynik ACE koreluje z wyższym BMI poprzez trudność w regulowaniu emocji, rzadszym spożywaniem produktów uznawanych za korzystne dla zdrowia oraz częstszym sięganiem po niezdrową żywność (zob. 3).
Jakie mechanizmy mogą wyjaśniać związek traumy z otyłością?
Współczesna psychologia i medycyna proponują kilka wyjaśnień tego, w jaki sposób trudne doświadczenia mogą wiązać się z wyższą masą ciała.
Mechanizm stresu i regulacji emocji
Przewlekły stres i trauma wpływają na oś podwzgórze–przysadka–nadnercza, odpowiedzialną m.in. za wydzielanie hormonów. Utrzymujące się podwyższone poziomy niektórych hormonów wiążą się właśnie z odkładaniem tkanki tłuszczowej, a jednocześnie mogą nasilać apetyt na produkty wysokokaloryczne. Do tego dochodzi mechanizm psychologiczny: jedzenie bywa dla wielu osób jednym z najbardziej dostępnych i społecznie akceptowalnych sposobów regulowania emocji. Badania nad osobami z otyłością wskazują, że częściej niż osoby o prawidłowej masie ciała reagują silniej emocjonalnie na sytuacje stresujące, co sprzyja sięganiu po jedzenie jako formę doraźnego rozładowania napięcia. Badania sugerują, że osoby z otyłością w inny sposób postrzegają sytuacje stresujące tzn. określają je zwykle jako bardziej obciążające (zob 4).
Teoria ochronnej funkcji nadwagi
Inna psychodynamiczna teoria sugeruje, że u niektórych osób, zwłaszcza z historią przemocy lub wykorzystywania, nadmierna masa ciała może pełnić nieświadomą funkcję ochronną. Zwiększać poczucie bezpieczeństwa, zmniejszać atrakcyjność seksualną, a tym samym zmniejszać lęk przed doświadczeniem nadużycia. To jedna z hipotez wyjaśniających, dlaczego u części pacjentów odchudzanie bywa sabotowane lub kończy się powrotem do wcześniejszej wagi. Jest to hipoteza oparta głównie na obserwacjach, a nie mechanizm potwierdzony w badaniach eksperymentalnych.
Nieprawidłowe wzorce jedzenia jako strategia
U części osób z doświadczeniem traumy w dzieciństwie kształtują się wzorce jedzenia funkcjonujące jako strategia radzenia sobie i korzystanie z jedzenia w sytuacjach przypominających sytuacje zagrożenia czy doświadczonej traumy.
Nie warto łączyć otyłości z traumą automatycznie
Wspomniane badania pokazują korelację, a nie przyczynę i skutek. Na przykładzie zapamiętanym z wykładów: jeśli w jakiejś wiosce urodziło się pewnego roku dużo dzieci i w tym samym roku było dużo bocianów to raczej nie możemy wyciągnąć wniosku, że to bociany przynoszą dzieci.
Korelacja to nie to samo, co przyczyna. Badania ACE pokazują jedynie współwystępowanie. Kolejna kwestia to badań na większej populacji nie można jednoznacznie odnosić do każdej pojedynczej osoby. Podwyższone ryzyko nie oznacza, że u konkretnej osoby za nadwagą musi stać nieprzepracowana trauma. Część osób o wysokim wyniku ACE może nie doświadczać otyłości. I część osób z otyłością może nie mieć podwyższonego wyniku ACE.
Otyłość ma charakter wieloczynnikowy. Współczesne podejścia, w tym model biopsychospołeczny zaproponowany przez George’a Engela, opisują zdrowie i chorobę jako wypadkową czynników biologicznych (genetyka, hormony, choroby współistniejące, leki), psychologicznych (emocje, przekonania, umiejętności samoregulacji, wcześniejsze doświadczenia) oraz społecznych (edukacja, warunki pracy, status materialny, wsparcie społeczne). Sprowadzanie zjawiska wyłącznie do pojęcia traumy pomija realny wpływ genetyki, farmakologii, codziennego funkcjonowania, aktywności fizycznej czy warunków ekonomicznych.
Ryzyko nadinterpretacji i wtórnej stygmatyzacji. Automatyczne łączenie każdej otyłości z traumą może stać się nową formą oceniania. To może wprowadzać sugestię, że sugerować, że coś jest nieprzepracowane. Praca psychoterapeutyczna zaczyna się od wysłuchania historii konkretnej osoby, a nie zakładania jak jest.
Diagnostyka różnicowa. Na masę ciała wpływają też inne czynniki, które nie muszą mieć podłoża w psychice i traumatycznych doświadczeniach. Pomijanie tych czynników na rzecz przyjmowania jednego wyjaśnienia może opóźnić diagnozę medyczną.
Jak podejście trauma-informed wygląda w praktyce psychoterapeutycznej związanej z leczeniem otyłości?
Zamiast zakładać z góry, że za nadmierną masą ciała stoi trauma można uwzględnić traumę. Nie oznacza to stawiania diagnozy traumy każdej osobie zgłaszającej się z problemem otyłości, ale:
- uwzględnienie wpływu doświadczeń traumatycznych na funkcjonowanie pacjenta w różnych obszarach życia,
- otwarte i niesugerujące pytania o historię życia,
- uważność i analizowanie wspólnie z pacjentem – bez zakładania z góry,
- pracę nad regulacją emocji i radzeniem sobie ze stresem jako uzupełnienie podejścia medycznego i dietetycznego,
- unikanie sugestii i narzucania – rozmowa bez obwiniania i bez sugerowania nieprzepracowanej traumy,
- budowanie sprawczości pacjenta, poczucia wpływu,
- czasem także współpracę interdyscyplinarną – z lekarzem, dietetykiem, psychoterapeutą
Psychoterapia bywa pomocna wtedy, gdy dana osoba sama rozpoznaje u siebie związek między trudnymi emocjami, historią życia, a sposobem odżywiania i chce nad tym pracować
Psychoterapeuta w pracy nad problemem otyłości
U części osób jedzenie faktycznie staje się z czasem głównym, najbardziej dostępnym sposobem radzenia sobie z napięciem, które ma swoje źródło w trudnych doświadczeniach – przemocy, zaniedbaniu, chaosie emocjonalnym w domu rodzinnym czy innych sytuacjach przekraczających możliwości poradzenia sobie w danym momencie życia. U takich osób sięganie po jedzenie bywa wyuczonym, często nieuświadomionym mechanizmem regulacji emocji, a nie kwestią braku silnej woli czy wiedzy o zdrowym odżywianiu. W takich przypadkach próby zmiany nawyków żywieniowych bez jednoczesnej pracy nad źródłem napięcia – czyli samą traumą i sposobem radzenia sobie z emocjami – często kończą się nawrotem, mimo dużej motywacji i wiedzy dietetycznej. To właśnie dlatego w pracy nad odchudzaniem coraz częściej łączy się perspektywę psychoterapeutyczną z dietetyczną i medyczną.
Jeśli ktoś zauważa, że jedzenie pojawia się głównie w chwilach napięcia, samotności czy trudnych wspomnień warto włączyć pracę z emocjami, aby lepiej zrozumieć siebie i wprowadzić skuteczne zmiany. To jeden z wielu możliwych czynników. Rzetelne podejście wymaga uwzględnienia złożoności zjawiska: biologii, psychiki i środowiska.
Podejmowane decyzje o odchudzaniu przez osoby z otyłością powinny być przemyślane i zaplanowane, aby ograniczyć dodatkowe obciążenie psychiczne i ryzyko pojawienia się efektu jo-jo. Wsparcie psychologa, psychoterapeuty może być jednym z użytecznych narzędzi do rozpoczęcia pracy nad trwałą zmianą.
Literatura na temat powiązania traumy i otyłości:
- Felitti V.J., Anda R.F., Nordenberg D., Williamson D.F., Spitz A.M., Edwards V., Koss M.P., Marks J.S. (1998). Relationship of childhood abuse and household dysfunction to many of the leading causes of death in adults: The Adverse Childhood Experiences (ACE) Study. American Journal of Preventive Medicine, 14(4), 245–258. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9635069/, pełny tekst: https://www.ajpmonline.org/article/S0749-3797(98)00017-8/fulltext
- Boullier, M., & Blair, M. (2018). Adverse childhood experiences. Paediatrics and Child Health, 28(3), 132–137. https://doi.org/10.1016/j.paed.2017.12.008
- Rzeszutek M., Kowalkowska J., Drabarek K., Van Hoy A., Schier K., Lis-Turlejska M., Dragan M., Holas P., Maison D., Wdowczyk G., Litwin E., Wawrzyniak J., Znamirowska W., Szumiał S., Desmond M. (2024). Adverse childhood experiences and diet quality in the national sample of Poles: The mediating role of emotion regulation. Appetite. ScienceDirect: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0195666324005531
- Kłósek P. i in., Zależności między stresem psychologicznym a powstawaniem otyłości, Forum Medycyny Rodzinnej: https://journals.viamedica.pl/forum_medycyny_rodzinnej/article/view/48301/38019
Anna Bus – psycholog w Warszawie, psychoterapeutka, terapeutka EMDR, psychodietetyk i certyfikowana psychoterapeutka uzależnień. Pracuję z osobami dorosłymi i młodzieżą. Potrzebujesz wsparcia? Zadzwoń tel. 500 608 183 i umów się na konsultację.
