Zaburzenie z objawami somatycznymi (SSD) zostało opisane w podręczniku DSM – 5. Zawiera w sobie zaburzenia somatyzacyjne, hipochondrię, zaburzenia związane z bólem czy zaburzenia somatomorficzne.
Co to jest somatyzacja?
Somatyzacja czy zaburzenia psychosomatyczne to pojęcia, które często przewijają się w kontekście zdrowia psychicznego i pojawiają w gabinecie psychoterapeuty.
Bywa tak, że osoba doświadcza objawów, odczuwa realne cierpienie mimo, że czasem badania medyczne nie wykazują żadnych nieprawidłowości w organizmie. Np. ktoś odczuwa kłujący ból w klatce piersiowej, doświadcza trudności z oddychaniem. Zgłasza się do szpitala, ale badania niczego nie potwierdzają. Lekarz odsyła pacjenta na psychoterapię, bo napięcie emocjonalne, stres, problemy psychiczne przekładają się na realne dolegliwości fizyczne.
Bywa też tak, że pacjent rzeczywiście ma stwierdzoną jakąś przyczynę medyczną. Ale samo nasilenie emocji i objawów nie musi wynikać z przyczyn medycznych, a przeżywane emocje i skupienie na objawach utrudniają codzienne funkcjonowanie.
Nadmierne skupienie na objawach fizycznych a zaburzenia z objawami somatycznymi
W ciele, które normalnie funkcjonuje cały czas zachodzą różne procesy, czasem może pojawić się jakiś dyskomfort czy napięcie. Zaburzenie z objawami somatycznymi (SSD) jest związane z nadmierną koncentracja na doznaniach cielesnych. Występuje też pewna skłonność do interpretowania tych doznań jako sygnałów choroby.
Po czym jeszcze poznać, że objawy mają podłoże psychosomatyczne?
Na występowanie zaburzenia z objawami somatycznymi wskazuje jeszcze kilka elementów. Pacjent zgłasza się do wielu różnych specjalistów z powodu objawów, ale obraz choroby jest niejasny, niespójny. Czasem pacjent zgłasza różne objawy, które do siebie nie pasują. Objawy nie ustępują pod wpływem interwencji medycznych. Prawidłowe doznania uznaje, ze objawy choroby, unika aktywności fizycznej.
Co się zmieniło w diagnozie zaburzenia z objawami somatycznymi w stosunku do wcześniejszych diagnoz?
Po pierwsze usunięto wymóg, aby objawy były niewyjaśnione. Kiedyś zaburzenia somatyzacyjne można było diagnozować jeśli pacjent zgłaszał dolegliwości fizyczne bez konkretnej przyczyny medycznej. Obecnie istniejąca przyczyna medyczna nie wyklucza rozpoznania.
Zaburzenie z objawami somatyzacyjnymi może być zdiagnozowane jeśli pacjent doświadcza jednego lub więcej objawów fizycznych, którym towarzyszą nadmierne myśli, emocje czy zachowania związane z objawami. Jeśli pacjent doświadcza znacznego niepokoju. Objawy mogą, ale nie muszą być potwierdzone istnieniem przyczyny medycznej.
Zgodnie z klasyfikacją DSM-5 kryteria diagnostyczne zaburzeń z objawami somatycznymi obejmują trzy kryteria:
- Występowanie objawu lub objawów somatycznych powodujących znaczny dyskomfort lub zakłócenia w codziennym funkcjonowaniu
- Obecność co najmniej jednej myśli, uczucia i/lub zachowania związanych z objawami somatycznymi, które są uporczywe, nadmierne, wiążą się z wysokim poziomem lęku oraz skutkują poświęcaniem nadmiernej ilości czasu i energii
- Utrzymywanie się objawów przez okres dłuższy niż 6 miesięcy.
Jakie są przyczyny somatyzacji?
Etologia nie jest do końca potwierdzona, ale badacze wskazują, że czynnikami ryzyka mogą być doświadczenia traumatyczne np. zaniedbanie w dzieciństwie, wykorzystywanie seksualne. Ale także nadużywanie substancji czy stresory takie jak bezrobocie i problemy związane z pracą. Badacze wskazują także na związek z zaburzeniami osobowości unikającej, paranoicznej, obsesyjno-kompulsywnej, oraz borderline. Na podstawie doświadczenia zawodowego, jako psychoterapeutka obserwuję także współwystępowanie zaburzeń somatycznych z zaburzeniami lękowym i depresyjnym.
Somatyzacja może występować także u osób, które nie spełniają kryteriów zaburzenia. W jakichś momentach życia może doświadczać jej większość ludzi w sytuacjach silnego stresu. Doświadczenie objawów fizycznych może być związane także z trudnością wyrażania emocji.
Trauma i międzypokoleniowy przekaz somatyzacji
Badania pokazują, że u osób dorosłych z doświadczeniem traumy występuje nasilona somatyzacja. Wiadomo, że trauma może być dziedziczona. W badaniach (Glaus i wsp., 2022) stwierdzono związek pomiędzy nasileniem PTSD u matki a większym nasileniem jej somatyzacji. Ponadto nasilenie somatyzacji matki we wczesnym dzieciństwie dziecka stanowiło predyktor zarówno zgłaszanej przez matkę somatyzacji dziecka, jak i problemów dziecka w sferze myślenia w wieku szkolnym. Trauma i patologia u matki wpływają na środowisko opiekuńcze, a przez to wpływają także na relację rodzic–dziecko.
Zaburzenie z objawami somatycznymi: czy warto szukać medycznych przyczyn objawów?
Przeprowadzenie kompleksowych badań jest zasadne i istotne w celu potwierdzenia lub wykluczenia przyczyn medycznych. Badanie medyczne może być punktem wyjścia. Natomiast zgodnie z wiedzą o redukowaniu lęku. Jeśli objaw jest spowodowany przez lęk, to ciągła koncentracja na objawie i wielokrotne uleganie lękom nie przyniesie poprawy. (Zob. Jak sobie radzić z lękiem.)
Zaleca się także ograniczenie badań laboratoryjnych ponieważ nadmierna ich liczba może być związana z ryzykiem wyników fałszywie dodatnich, a w dalszej kolejności ryzyka dodatkowych procedur interwencyjnych i niepotrzebnych kosztów.
Jak zwykle mogą objawiać się zaburzenia z objawami somatycznymi?
Objawy mogą przybierać bardzo różne formy. Do najczęstszych należą:
- bóle głowy i migreny,
- bóle brzucha, wzdęcia, zespół jelita drażliwego,
- bóle mięśni i stawów,
- kołatanie serca, uczucie ucisku lub ciężaru w klatce piersiowej,
- chroniczne zmęczenie bez wyraźnej przyczyny,
- drętwienie kończyn,
- problemy ze snem,
- obniżona odporność
Jak radzić sobie z somatyzacją?
1. Konsultacja medyczna
Jeśli wcześniej nie były wykonywane badania. Warto sprawdzić czy objawy mają podłoże somatyczne, czy występują przyczyny medyczne odczuwanych dolegliwości.
2. Psychoterapia
Jeśli skupienie na objawach i przeżywanie trudnych emocji utrudnia codzienne funkcjonowanie warto sięgnąć po profesjonalne wsparcie niezależnie od tego czy objawy mają medycznie potwierdzone przyczyny.
3. Techniki redukcji stresu
Poznanie technik relaksacyjnych pomaga odzyskać równowagę.
4. Nauka rozpoznawania i wyrażania emocji.
Pomaga zrozumieć własne potrzeby i uwolnić napięcie.
5. Aktywność fizyczna
Regularny ruch obniża poziom kortyzolu, poprawia jakość snu i pomaga rozluźnić ciało.
6. Samoregulacja
Zadbanie o sen, jedzenie, relacje, odpoczynek wspiera zarówno zdrowie fizyczne, jak i psychiczne. Zobacz HALT
Kiedy warto zgłosić się do specjalisty?
Warto skonsultować się z lekarzem psychiatrą lub psychologiem, jeśli:
- dolegliwości fizyczne utrzymują się mimo prawidłowych wyników badań,
- diagnoza medyczna powoduje dodatkowe nadmierne myślenie i lęk,
- objawy nawracają cyklicznie w powiązaniu ze stresującymi sytuacjami,
- objawy lub rozmyślanie i emocje utrudniają codzienne funkcjonowanie
- silny lęk o zdrowie lub obniżony nastrój
Autor: Anna Bus – psycholog w Warszawie, psychoterapeutka, terapeutka EMDR, psychodietetyk i certyfikowana psychoterapeutka uzależnień. Pracuję z osobami dorosłymi i młodzieżą. Kontakt tel. 500 608 183
Bibliografia
- Kryteria diagnostyczne DSM-5 dla zaburzenia z objawami somatycznymi – Dostęp: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK532253/
- Glaus J., Moser D.A., Rusconi Serpa S., Jouabli S., Turri F., Plessen K.J., Schechter D.S. (2022). Families With Violence Exposure and the Intergenerational Transmission of Somatization. Frontiers in Psychiatry, Dostęp: https://doaj.org/article/483e8129535a48548a75fef7e6ad1691
