Toksyczna relacja – czyli jaka?

Toksyczny to dzisiaj popularne słowo w mediach społecznościowych. Toksyczny szef, toksyczna relacja, toksyczny partner, toksyczna przyjaźń, toksyczna matka. Nie będę pisać o tym jak rozpoznać toksyczną osobę. Czy dawać kolejnych rad jak sprawdzić czy jesteś w toksycznym związku. Chciałabym natomiast zatrzymać się nad znaczeniem tego słowa i tym jakie niesie znaczenie.

Toksyczna osoba – co to właściwie oznacza?

Słowo toksyczny pochodzi z greckiego toxikon phármakon i pierwotnie znaczyło dosłownie „lekarstwo/trucizna na strzały”, co odnosiło się do substancji używanej przez łuczników. Do języka potocznego i pop psychologii przeniknęło niedawno. Swoją popularność zawdzięcza mediom społecznościowym, gdzie sprawdzają się mocne, krótkie hasła.

W psychologii termin toksyczna osoba nie jest używany. Nie jest pojęciem diagnostycznym. Nie ma terminu toksyczna relacja czy toksyczny partner w żadnej z klasyfikacji zaburzeń psychicznych takich jak ICD czy DSM.

Jest to potoczne określenie, które w uproszczony sposób opisuje zachowania niepożądane społecznie, nieakceptowane społecznie, krzywdzące dla innej osoby. Przy czym jest to bardzo szeroka kategoria obejmująca bardzo wiele różnych zachowań, cech, mechanizmów związanych z manipulacją, zachowaniami pasywno-agresywnymi, zachowaniami przemocowymi, poza tym zaburzeniami osobowości typu borderline, zaburzeniem narcystycznym, psychopatyczny, a może także histrionicznym.

Czym jest toksyczna relacja?

Jako specjalista nie nazywam relacji ani ludzi toksycznymi. Toksyczna to takie słowo worek na różne powtarzające się zachowania, które niszczą osobę lub osoby będące w takiej relacji. Ale są takie relacje, w których ludzie doświadczają krzywdy.

W relacjach opisywanych jako toksyczne występują m.in.: budowanie i wykorzystywanie zależności – jedna osoba dominuje, decyduje, kontroluje, stosuje przemoc, poniża. Gaslighting – jedna strona podważa percepcję drugiej, przez takie zachowanie osoba, która doświadcza gaslightingu zaczyna wątpić w swój odbiór rzeczywistości. Cykle napięcia i tzw. miodowego miesiąca. Sytuacja kiedy po trudnym epizodzie (kłótni, poniżeniu) przychodzi faza czułości i obietnic poprawy, co zatrzymuje w relacji na dłużej, bo daje nadzieję i dostarcza silnych emocji. Charakterystyczne jest także izolowanie od innych ludzi. W niszczących relacjach występuje także doświadczanie chronicznego poczucie winy i niepokoju – branie odpowiedzialności za nastrój i zachowanie partnera/partnerki częste np. w relacjach osoba uzależniona – osoba współuzależniona.

Czym toksyczna relacja nie jest?

Słowo toksyczny bywa też nadużywane do opisania sytuacji, które są kłótnią, nieporozumieniem. Do opisania sytuacji, które uruchomiły trudne emocje.

W relacji ludzie miewają różne zdanie, czasem się sprzeciwiają, odmawiają, stawiają granice. Czasem ktoś nie ma ochoty rozmawiać lub jest rozdrażniony bardziej niż zwykle. Czasem słyszysz coś krytycznego, czego nie chcesz usłyszeć. W relacjach zdarzają się konflikty. Relacje bywa ją trudne. Czasem w emocjach ludzie mówią sobie trudne (dalekie od wersji przekazywanej na warsztatach psychologicznych) informacje. Tak czasem bywa. Ktoś wyraża złość inaczej lub w nieumiejętny sposób, ale nie musi być toksyczny.

Czasem może być tak, że nie chcemy z kimś utrzymywać kontaktu, nie odbieramy na tych samych falach. Nie wybieramy danej osoby na partnera, partnerkę. Mam wrażenie, że w takich sytuacjach łatwiej o ocenę, że ktoś jest toksyczny. Czasem dewaluacja pomaga utwierdzić się np. w decyzji o odejściu.

Dlaczego tak dobrze przyjęło się określenie toksycznej relacji?

Prosta etykieta na bardziej skomplikowane doświadczenie. To daje poczucie rozumienia sytuacji. Zwalnia z refleksji, że obie strony mogły w pewien sposób przyczynić się do ostatecznego kształtu relacji.

Pełni funkcję ochronną i zwalnia z odpowiedzialności. Nazwanie kogoś toksycznym ułatwia postawienie granicy albo zakończenie relacji. Nadanie takiej etykiety pomaga uznać własne prawo do zadbania o siebie i odejścia z relacji, której nie chcemy.

I jeszcze jeden powód to fakt, że w mediach społecznościowych klikają się mocne hasła.

Jak to się dzieje, że osobie w toksycznej relacji trudniej dostrzec, że jest w takiej relacji?

Paradoksalnie bywa tak, że osobie, która jest w toksycznej relacji trudno to zobaczyć. Dzieje się tak z kilku powodów. Na początku w relacji jest dobrze, a czasem nawet lepiej niż kiedykolwiek wcześniej.Eskalacja przemocy i poniżania jest stopniowa. Granice są przesuwane powoli. Czasem przeplatane okresami pozytywnych wzmocnień. Osoba w takiej relacji doświadczyła lub doświadcza co pewien czas także intensywnych pozytywnych emocji. Osoba w niszczącej relacji traci kontakt ze sobą: własną sprawczością, własnymi emocjami i zaczyna przypisywać sukces drugiej osobie, a winę bierze na siebie. Osoba w takiej relacji próbuje więc spełnić oczekiwania, zasłużyć na miłość i troskę. Doświadcza poczucia, ze sobie nie poradzi sama.

A co dzieje się z osobą, która pozostaje w przemocowej relacji?

Emocjonalnie:

• Towarzyszy jej chroniczny lęk i czujność – ciągłe sprawdzanie w jakim nastroju jest partner i co go zdenerwuje
• Doświadcza poczucia winy i odpowiedzialności za cudze zachowanie („gdybym zrobiła to czy tamto inaczej”)
• Obniżenie poczucia własnej wartości – po pewnym czasie zaczyna wierzyć, że rzeczywiście jest z nią coś nie tak
• Cykle napięcia i godzenia się – strach, przerażenie przeplata się ze szczęściem, poczuciem zaopiekowania i miłości
• Wstyd – powstrzymuje przed mówieniem o swoich doświadczeniach innym

Poznawczo:

• Doświadcza odrealnienia, zaczyna wątpić we własną pamięć, percepcję, ocenę sytuacji.
• Może mieć trudność z podejmowaniem nawet nieznaczących decyzji, szczególnie jeśli była karana za podejmowane decyzje w przeszłości
• Problemy z pamięcią, koncentracją, rozproszenie
• Trudność wyobrażenia sobie życia poza relacją

Fizycznie:

• Objawy przewlekłego stresu np. problemy ze snem, bezsenność, bóle głowy, napięcie mięśniowe, problemy żołądkowe, obniżona odporność, koszmary senne
• Objawy psychosomatyczne

Społecznie:

• Izolacja społeczna spowodowana przez zakazywanie ograniczanie czy kontrolowanie kontaktów z ludźmi
• Brak relacji, zdolności do wykonywania pracy, a przez to niezależności finansowej
• Poczucie niezrozumienia przez otoczenie, zwłaszcza gdy sprawca na zewnątrz robi dobre wrażenie.

Po zakończeniu relacji wiele osób doświadcza żałoby, trudności z zaufaniem w kolejnych relacjach, obniżonego poczucia własnej wartości. Objawów depresyjnych, lękowych czasem objawów C-PTSD.

Co zrobić, jeśli zastanawiasz się czy jesteś w toksycznej relacji?

• Sprawdź, czy możesz być sobą, czy czujesz się bezpiecznie kiedy masz inne zdanie, popełnisz błąd, odmówisz. Jeśli częściej myślisz o tym jak druga osoba odbierze to, co powiesz, czy się zdenerwuje niż o tym co czujesz zdenerwować to jest to ważna informacja. O twoim reagowaniu i twoich doświadczeniach lub o tej konkretnej relacji.
• Sprawdź czy możesz postawić granice odmówić, jak reaguje druga osoba, w jaki sposób się zachowuje.
• Zaobserwuj i zapisz konkretne sytuacje i to, jak się czujesz.
• Porozmawiaj z przyjacielem, rodziną, terapeutą, pracownikiem infolinii. Sprawdź co oni zauważają.
• Jeśli potrzebujesz lepiej zrozumieć siebie rozważ konsultację, terapię indywidualną lub grupową.
• W przypadku doświadczania przemocy fizycznej lub poważnego zagrożenia – skontaktuj się z odpowiednimi służbami lub organizacjami np. Centrum Praw Kobiet, Niebieska Linia tel. 116 123.

Anna Bus – psycholog w Warszawie, psychoterapeutka, terapeutka EMDR, psychodietetyk i certyfikowana psychoterapeutka uzależnień. Pracuję z osobami dorosłymi i młodzieżą. Zadzwoń już dziś, tel. 500 608 183 i umów się na konsultację.