Uzależnienie – rodzaje, objawy, możliwości leczenia

Uzależnienie to współcześnie bardzo częsty problem, który dotyka osoby w różnym wieku. Niezależnie od tego, czy dotyczy substancji psychoaktywnych, alkoholu, hazardu, gier komputerowych wiąże się z utratą lub upośledzeniem kontroli nad własnym życiem i cierpieniem osoby uzależnionej, ale także cierpieniem bliskich osoby zmagającej się z tym problemem. Uzależnienie wiąże się z zachowaniami sprzecznymi z instynktem samozachowawczym człowieka i te zachowania są kontynuowane pomimo ewidentnych szkód. Obecnie uzależnienie można skutecznie leczyć, korzystając z terapii indywidualnej lub grupowej. Terapia jest dostępna zarówno w ramach systemu NFZ, jak i w prywatnych placówkach medycznych.

W tym artykule poruszony zostanie temat różnych rodzajów uzależnień oraz możliwości leczenia.

Czym jest uzależnienie?

Uzależnienie jest chorobą, która ma swoją genezę, przebieg, patologiczne mechanizmy oraz objawy. Uzależnienie można definiować jako stan psychiczny, a często również fizyczny wynikający z interakcji pomiędzy organizmem a środkiem uzależniającym.  Charakteryzuje się przymusem powtarzania danej czynności lub zażywania substancji pomimo oczywistych negatywnych konsekwencji dla zdrowia, relacji i funkcjonowania społecznego.

Klasyfikacja Chorób WHO (ICD-11) definiuje zespół uzależnienia jako występowanie co najmniej trzech z następujących objawów w ciągu ostatniego roku:

• Silne pragnienie lub przymus sięgania po substancję lub zachowanie
• Trudności z kontrolą – rozpoczynaniem, przerywaniem lub ograniczaniem użycia
• Objawy odstawienia przy próbie zaprzestania.
• Tolerancja – konieczność zwiększania dawki lub intensywności, by osiągnąć ten sam efekt.
• Zaniedbywanie innych zainteresowań, relacji i obowiązków.
• Kontynuowanie pomimo wyraźnej szkodliwości dla zdrowia i życia.

Uzależnienie zwykle pełni jakąś funkcję psychologiczną – jest sposobem na ucieczkę od bólu, radzenie sobie z lękiem, kompensowanie poczucia bezwartościowości lub unikanie trudnych emocji. Rozumienie tej funkcji jest ważnym elementem skutecznej terapii.

Rodzaje uzależnień – podział i charakterystyka

Można wyróżnić trzy główne kategorie uzależnień, choć w praktyce klinicznej podziały te nie są tak oczywiste, bo np. w przypadku używania substancji mamy do czynienia zarówno z powtarzalną czynnością, jak i uzależnieniem organizmu od działania konkretnej substancji.

1. Uzależnienia od substancji psychoaktywnych

To najszerzej znana kategoria, obejmująca uzależnienie od substancji chemicznych, które zmieniają funkcjonowanie mózgu i powodują zarówno psychiczną, jak i fizyczną zależność. Do tej grupy możemy zaliczyć:

• Uzależnienie od alkoholu – jedno z najbardziej rozpowszechnionych uzależnień.
• Uzależnienie od narkotyków (heroina, kokaina, amfetamina, marihuana) oraz nowych substancji psychoaktywnych (dopalacze).
• Uzależnienie od leków – szczególnie od benzodiazepin, opioidów i leków nasennych.
• Uzależnienie od nikotyny

2. Uzależnienia behawioralne

Uzależnienia behawioralne dotyczą czynności, a nie substancji. Najczęstsze uzależnienia behawioralne:

• Hazard – uzależnienie od gier losowych, obstawiania zakładów, kasyn online. Często prowadzi do poważnych problemów finansowych i rodzinnych.
• Uzależnienie od gier komputerowych – szczególnie niepokojące wśród młodzieży; może prowadzić do izolacji społecznej i porzucenia obowiązków.
• Uzależnienie od internetu i mediow społecznościowych – kompulsywne przeglądanie treści, lęk przed odłączeniem, pominięciem (FOMO).
• Uzależnienie od pornografii – zaburza relacje intymne i prowadzi do zaburzeń w pożyciu seksualnym.
• Seksoholizm – kompulsywna masturbacja lub dążenie do aktywności seksualnej w celu uzyskania chwilowej ulgi.
• Zakupoholizm (oniomania) – kompulsywne robienie zakupów jako regulacja emocji, niezależna od faktycznych potrzeb.
• Uzależnienie od jedzenia – emocjonalne sięganie po jedzenie w celu regulacji emocji.
• Pracoholizm – kompulsywna praca jako ucieczka od problemów lub źródło poczucia wartości, prowadząca do wypalenia.

3. Uzależnienia związane z relacjami

Choć mniej oczywiste, maja destrukcyjny wpływ na życie i funkcjonowanie osoby. Dotyczą patologicznych wzorców relacji z innymi ludźmi lub ze sobą samym. Rozwijają się często w rodzinach dysfunkcyjnych. Warto wymienić:

• Współuzależnienie – patologiczne skupienie na uzależnieniu drugiej osoby, kosztem własnych potrzeb i dobrostanu.
• Uzależnienie od bycia w relacji – kompulsywne poszukiwanie potwierdzenia wartości poprzez związki, niemożność bycia samemu.

• DDA i DDD – Dorośli Dzieci Alkoholików i Dorośli Dzieci z Rodzin Dysfunkcyjnych, narażeni na destrukcyjne wzorce relacyjne i uzależnienia.

Psychoterapia uzależnień – jak działa i dlaczego jest kluczowa?

Uzależnienie zwykle wiąże się z głębszymi trudnościami emocjonalnymi: niezaspokojonymi potrzebami, traumami, niskim poczuciem wartości, depresją lub lękiem. Samo zaprzestanie używania substancji lub zachowania – bez przepracowania przyczyn – najczęściej kończy się nawrotem. Dlatego psychoterapia jest tak niezbędna.

Co dzieje się w trakcie terapii uzależnień?

• Praca nad motywacją do zmiany, utrzymywania abstynencji
• Identyfikacja funkcji uzależnienia – zrozumienie, jakie potrzeby spełnia substancja lub zachowanie, i znalezienie zdrowszych sposobów ich zaspokajania.
• Nauka regulacji emocji – wypracowanie zdrowych strategii radzenia sobie z lękiem i stresem bez sięgania po substancję.
• Praca nad przekonaniami – zmiana destrukcyjnych wzorzec myślenia o sobie i swoich możliwościach.
• Budowanie motywacji i zasobów – odkrywanie wewnętrznych sił, odbudowanie poczucia wartości, które nadają sens życiu.
• Praca z relacjami – poprawa komunikacji i odbudowa zaufania w bliskich relacjach.
• Zaopiekowanie problemów współistniejącej np. zaburzeń związanych z lękiem lub depresją, przepracowanie wcześniejszych doświadczeń, traum

Terapia uzależnień – formy pracy terapeutycznej

W Polsce jest dość dobrze rozwinięty system placówek pozwalających na podjęcie terapii uzależnień. Istnieją poradnie i ośrodki stacjonarne oferujące zarówno terapię w ramach NFZ, jak i prywatne placówki medyczne. Terapia uzależnień może być prowadzona w formie ambulatoryjnej lub stacjonarnej – w zależności od sytuacji osoby, która zgłasza się po pomoc. W Polsce w ramach systemu NFZ często możemy się spotkać z programem podstawowym – kierowanym do osób, które zgłaszają się po pomoc i programem ponadpodstawowym – kierowanym do pacjentów, którzy przeszli już program podstawowy.

FAQ – Pytania i odpowiedzi

Jakie uzależnienie jest najgorsze?

Z perspektywy medycznej za szczególnie niebezpieczne uważa się uzależnienia od substancji (heroina, kokaina, fentanyl) oraz alkoholu. Ze względu na niebezpieczne objawy odstawienia i wysokie ryzyko przedawkowania. Każde uzależnienie wpływa negatywnie na życie osoby uzależnionej oraz jej bliskich. Jeśli substancja lub zachowanie powoduje cierpienie i obniża jakość życia warto sięgnąć po profesjonalną pomoc.

Czy mogę przyjść na terapię, jeśli nie jestem pewien/-na, czy jestem uzależniony/-a?

Oczywiście. Wątpliwość sama w sobie jest wystarczającym powodem do konsultacji. Pierwsze spotkanie ma charakter diagnostyczny i eksploracyjny – terapeuta pomoże ocenić sytuację.

Czy można mieć problem z uzależnieniem i nie czuć, że jest się uzależnionym?

Tak i tak jest najczęściej w przypadku uzależnień. Czasem to otoczenie zauważa problem, którego nie dostrzega sama osoba uzależniona.

Rozważam podjęcie terapii, ale nie wiem czy jestem w stanie utrzymywać abstynencję przez resztę życia. Czy w takiej sytuacji warto zgłaszać się na psychoterapię?

Tak, bo motywacja jest jednym z obszarów nad którymi można pracować w czasie spotkania z terapeutą.

Czy warto przyznawać się na terapii do złamania abstynencji?

Szczerość to podstawa, w każdej terapii. Powiedziałabym raczej, że terapia, w której nie można omawiać problemu nie ma większego sensu. Terapeuta nie jest wrogiem pacjenta. Oczywiście różne ośrodki maja różne programy i czasem łamanie abstynencji może np. wiązać się z przeniesieniem osoby z etapu ponadpodstawowego na podstawowy lub zakończeniem współpracy, jeśli nie służy to samemu pacjentowi lub np. utrudnia terapię innym osobom w grupie.

Jak długo trwa terapia uzależnienia?

To zależy od ośrodka, problemu, z którym pacjent przychodzi na terapię i potrzeb osoby, która zgłasza się do terapeuty. Są miejsca w których jest z góry określony program, że np. taka terapia będzie trwała 6 tygodni. W niektórych poradniach NFZ określona jest ilość spotkań z terapeutą, czasem z możliwością ponownej konsultacji i przedłużenia procesu, o kolejne spotkania.

Czy z tematem uzależnienia oraz problemami współistniejącymi można pracować ambulatoryjnie w gabinecie?

Tak i często tak się dzieje. Oczywiście wiele zależy od konkretnej osoby i problemów, z którymi przychodzi czy jest to uzależnienie behawioralne czy uzależnienie od substancji. Podobnie jak w przypadku np. samej depresji – można zapytać czy w gabinecie czy w szpitalu. To zależy od problemu. Jeśli pacjent jest w stanie funkcjonować w codziennym życiu, nie ma ryzyka dla życia i zdrowia, pacjent jest w stanie regularnie docierać na sesje i korzystać z takiej formy pracy jest możliwa praca w systemie ambulatoryjnym.

Anna Bus – psycholog w Warszawie, psychoterapeutka, terapeutka EMDR, psychodietetyk i certyfikowana psychoterapeutka uzależnień. Pracuję z osobami dorosłymi i młodzieżą. Zadzwoń już dziś, tel. 500 608 183 i umów się na konsultację.