Parentyfikacja jest terminem wprowadzonym przez Boszormenyi-Nagy (1973) do opisu zjawiska polegającego na przejęciu dorosłych ról w systemie rodzinnym przez dziecko.
Czym jest parentyfikacja?
Parentyfikacja to zaburzenie granic i ról w rodzinie. Dziecko przejmuje obowiązki lub funkcje, które powinny należeć do dorosłych np. opieka nad innymi, prowadzenie domu, wsparcie emocjonalne dorosłych członków rodziny. Dziecko zamiast otrzymywać opiekę, zapewnia opiekę innym. Parentyfikacją nie jest pomoc w domu, wykonywanie zadań adekwatnych do wieku. Są nią obciążenia nieadekwatne do wieku, prace wykonywane stale, niedoceniane przez dorosłych.
Parentyfikacja emocjonalna i instrumentalna
W literaturze najczęściej przywołuje się podział Jurkovica (1997), który wyróżnił parentyfikację emocjonalną i parentyfikację instrumentalną.
- Parentyfikacja emocjonalna to branie odpowiedzialności za samopoczucie dorosłych: dbanie o atmosferę w domu, czujność na nastroje domowników, pocieszanie rodzica, wysłuchiwanie jego dorosłych problemów, mediowanie w konfliktach. Najczęściej jest niszcząca, bo dziecko nie ma możliwości wycofania się z takiej sytuacji, a jednocześnie nie ma umiejętności zrozumienia sytuacji i emocji i poradzenia sobie.
- Parentyfikacja instrumentalna to dbanie o warunki życia rodziny. Może obejmować zadania takie jak gotowanie, opieka nad młodszym rodzeństwem, załatwianie spraw urzędowych, dorabianie do budżetu domowego.
Oba rodzaje mogą występować jednocześnie.
Skąd się bierze parentyfikacja w rodzinie?
Parentyfikacja rzadko wynika ze złej woli. Ale pojawia się tam, gdzie rodzina jest przeciążona, nie posiada wystarczających zasobów do radzenia sobie z trudnościami. Zjawisko to może występować tam, gdzie występują:
- choroby somatycznej lub psychicznej,
- uzależnienia w rodzinie (zob. DDA)
- rozwodu, śmierć jednego z rodziców lub samotnego rodzicielstwa,
- ubóstwa, migracji i bariery językowej (dziecko często bywa tłumaczem dla rodziców),
- niedojrzałość emocjonalna rodziców.
W niektórych środowiskach pomoc dzieci w domu jest normą.
Skutki – negatywne i pozytywne
Parentyfikacja nie jest dla każdego dziecka jednakowo szkodliwa. Badacze rozróżniają parentyfikację destrukcyjną i adaptacyjną. (Chasses, 1999). O tym, do której kategorii trafia doświadczenie dziecka, decydują warunki, w jakich się odbywa. Klasyfikacja Chase’a dotyczy właśnie konsekwencji doświadczanej parentyfikacji.
Z jednej strony parentyfikacja wiąże się z trudnościami w dorosłości. Występują związki między innymi z zaburzeniami lękowymi i zaburzeniami osobowości. W praktyce klinicznej opisuje się też często:
- trudności w nawiązywaniu zdrowych, symetrycznych relacji (zbyt silna potrzeba opiekowania się innymi, lęk przed odrzuceniem, lęk przed bliskością),
- chroniczne poczucie winy i nadmierną odpowiedzialność,
- trudność w rozpoznawaniu i wyrażaniu własnych potrzeb,
- skłonność do perfekcjonizmu, wypalenia i objawów depresyjnych,
- poczucie, braku doświadczenia zaopiekowania w dzieciństwie.
Z drugiej strony część badaczy zwraca uwagę, że przy sprzyjających warunkach doświadczenie to może budować zasoby i odporność. Aby było to możliwe istotne są:
- ograniczony w czasie i zakresie charakter obowiązków dziecka,
- docenianie i okazywanie dziecku wdzięczności,
- obecność wspierających dorosłych,
- sprawiedliwy podział obowiązków i w niektórych sytuacjach możliwość odmowy ich wykonania,
- zachowanie równowagi pomiędzy obowiązkami, a zabawą, nauką i rozwojem własnych zainteresowań.
Kluczowa różnica polega na tym, że dziecko może mieć obowiązki w rodzinie, ale muszą one być dostosowane do wieku i możliwości. Ważne, aby potrzeby dziecka były zaspokajane, a zaangażowanie w żyfunkcjonowanie rodziny docenione.
Parentyfikacja a zadania rozwojowe
Dziecko zajęte opieką nad innymi ma mniej przestrzeni na własne zadania rozwojowe: budowanie tożsamości, relacje z rówieśnikami, naukę i poznawanie świata. Skutki parentyfikacji mogą ujawnić się dopiero po pewnym czasie, w dorosłości, która wymaga samodzielnego podejmowania decyzji czy funkcjonowania w relacjach z ludźmi.
Jak rozpoznać parentyfikację u siebie?
Warto zastanowić się, czy w dzieciństwie:
- byłaś /eś rozsądnym, pracowitym, obowiązkowym dzieckiem?
- opiekowałaś /eś się rodzicem, rodzeństwem, innymi osobami wymagającymi opieki?
- wyczuwałaś/ eś nastroje dorosłych zanim zdążyli cokolwiek powiedzieć?
- próbowałaś/eś) wpływać na nastrój rodziców?
- ukrywałaś/ eś własne potrzeby, żeby nie obciążać dorosłych?
W dorosłości doświadczasz trudności w obszarze stawiania granic, nie potrafisz odpoczywać bez poczucia winy lub prosić o pomoc. To może mieć związek z wcześniejszymi doświadczeniami.
Co może pomóc?
- psychoedukacja: bywa, że samo nazwanie zjawiska często przynosi ulgę,
- psychoterapia: pomaga odzyskać kontakt z własnymi potrzebami i o nie zadbać,
- nauka potrzebnych umiejętności takich jak asertywność, odpoczywanie, budowanie relacji.
Podsumowanie
Parentyfikacja jest odwróceniem ról, ale nie musi być automatycznie traumą. Jej skutki zależą od tego, jak duże były obciążenia, czy dziecko było dostrzegane i doceniane, oraz czy miało wokół siebie wspierających dorosłych.
Literatura:
Borchet, J., Lewandowska-Walter, A., & Rostowska, T. (2018). Performing developmental tasks in emerging adults with childhood parentification – insights from literature. Current Issues in Personality Psychology, Dostęp: https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/CIiPP/article/view/8113
zdjęcie: pixaby.com
Autor: Anna Bus – psycholog, psychoterapeutka, specjalistka psychoterapii uzależnień.
