DARVO – jest akronimem słów Deny (Zaprzecz), Attack (Zaatakuj), Reverse Victim and Offender (Zamień role sprawcy i ofiary). Zrozumienie może być pierwszym krokiem do zatrzymania mechanizmu i odzyskania zaufania do własnej percepcji sytuacji.
DARVO w praktyce
Zgłaszasz krzywdę i nagle stajesz się wynny/a? Czy znasz DARVO?
Zwracasz uwagę bliskiej osobie na zachowanie i słyszysz, że jesteś przewrażliwiona/y?
Zgłaszasz niesprawiedliwość lub problem w pracy i dostajesz zwrotkę, że jesteś konfliktowa/y lub trudna we współpracy?
Znasz takie uczucie, kiedy po rozmowie, w której byłaś/eś przekonany o swojej racji i chciałeś/aś otworzyć temat do rozmowy wychodzisz z poczuciem, że pewnie zrobiłeś/aś coś nie tak? Doświadczasz emocjonalnego rollercostera bo właściwie nie wiesz o co chodzi i co się dzieje.
DARVO spis treści:
- Czym jest DARVO?
- Co mówią badania o DARVO?
- DARVO w środowisku pracy – kiedy i dlaczego się pojawia?
- DARVO a mobbing
- DARVO a zdrada instytucjonalna
- Jakie okoliczności organizacyjne sprzyjają DARVO?
- Konsekwencje dla organizacji i pracownika
- DARVO w relacjach prywatnych
- Dlaczego trudno się przed tym obronić?
- Kto stosuje DARVO i czy robi to świadomie?
- Kto jest narażony na przemoc i manipulację?
- Pięć cech osobowości a podatność na manipulację
- Płeć a podatność na wzorzec DARVO
- Czy są jakieś konkretne zachowania, które zwiększają ryzyko doświadczenia manipulacji lub agresji?
- Czy zmiana zachowania na bardziej asertywne pomaga?
- Reakcja otoczenia na asertywne zachowania kobiet i mężczyzn może się różnić
- DARVO może włączać grupę w manipulację
- Czemu grupa nie zauważa odwracania ról i wspiera sprawcę?
- Co możesz zrobić jeśli rozpoznajesz wzorzec DARVO w swoim życiu?
- Podsumowanie
Czym jest DARVO?
DARVO to termin stworzony przez Jennifer J. Freyd, badaczkę traumy związanej ze zdradą zaufania (ang. betrayal trauma). Skrót oznacza trzy kolejne kroki, które osoba odpowiedzialna za krzywdzenie innych podejmuje, gdy zostaje z tym skonfrontowana:
- Deny (Zaprzecz) – sprawca zaprzecza, że w ogóle coś się wydarzyło, albo bagatelizuje skalę problemu („przesadzasz”, „za bardzo bierzesz to do siebie”, „nic takiego nie było”),
- Attack (Zaatakuj) – zamiast odnieść się do zarzutu, sprawca atakuje wiarygodność osoby zgłaszającej problem („ty zrobiłeś/aś Y”, „zawsze musisz postawić na swoim”, „prosiłam/em o X nie zrobiłeś tego”, „Ty też powiedziałaś/eś”),
- Reverse Victim and Offender (Odwróć role ofiary i sprawcy) – sprawca zaczyna przedstawiać siebie jako prawdziwą ofiarę całej sytuacji, a osobę, która zgłosiła problem – jako winnego.
To coś więcej nić chaotyczna reakcja obronna. Przy czym istotny jest fakt, że DARVO może, ale nie musi być świadomą manipulacją. Może działać częściowo automatycznie, być głęboko zakorzenionym sposobem radzenia sobie z tym, co stanowi zagrożenie dla własnego obrazu ja.
Co mówią badania o DARVO?
To, co czyni DARVO szczególnie groźnym mechanizmem, to fakt, że działa on nie tylko na osobę bezpośrednio dotkniętą, ale i na obserwatorów sytuacji. Jest to potwierdzone w doświadczeniach osób i w badaniach.
Pierwsze empiryczne potwierdzenie istnienia tego wzorca przyniosło badanie Harsey, Zurbriggen i Freyd (2017). To badanie wykazało, że osoby konfrontowane z zarzutem często sięgają po zachowania opisane w schemacie DARVO. Po konfrontacji osoby badane, które doświadczyły DARVO zgłaszały rozczarowanie reakcjami, poczucie winy oraz odczuwały dezorientację związaną z samym wystąpieniem zdarzenia. A im silniejsza reakcja opisana schematem DARVO w trakcie takiej konfrontacji, tym silniejsze poczucie winy odczuwała osoba badana. Sprawcy poprzez zaprzeczanie, minimalizowanie, atakowanie ofiary i twierdzenie, że ofiary zostały jedynie niezrozumiane, zmuszali swoje ofiary do kwestionowania własnej oceny nadużycia i promowali dezorientację wokół samego faktu jego wystąpienia.
W kolejnym eksperymentalnym badaniu Harsey i Freyd (2020) okazało się, że uczestnicy eksponowani na przekaz zawierający wzorzec DARVO oceniali osobę pokrzywdzoną jako mniej wiarygodną, bardziej odpowiedzialną za sytuację i bardziej toksyczną, a sprawcę jako mniej winnego i mniej krzywdzącego, niż osoby, które nie miały wiedzy na temat wzorca.
Kolejne badanie tych samych autorek (Harsey & Freyd, 2023) potwierdziło ten sam efekt i wykazało, że wcześniejsza edukacja na temat mechanizmu DARVO częściowo chroniła uczestników przed jego wpływem. Sama świadomość istnienia wzorca osłabia jego skuteczność. Przy czym warto pamiętać, że powody braku reakcji ze strony otoczenia mogą być rożne. Nie zawsze jest to brak świadomości.
DARVO w środowisku pracy – kiedy i dlaczego się pojawia?
Zatrzymajmy się na chwilę przy DARVO w środowisku pracy i obejrzyjmy w kontekście zjawiska nazwanego mobbingiem i zjawiska nazwanego zdradą instytucjonalną.
DARVO a mobbing
Zanim przejdziemy do zdrady instytucjonalnej, warto osadzić DARVO w kontekście samego pojęcia mobbingu. Mobbing – termin wprowadzony przez szwedzkiego psychologa Heinza Leymanna w latach 80.
W jaki sposób DARVO jest powiązane z mobbingiem?
Mobbing odnosi się do systematycznego, długotrwałego, uporyczywego nękania w miejscu pracy. Choć definicja i sam sposób postępowania w sytuacji mobingu zaczynaja się zmieniać. W dniu 5 listopada 2026 weszła w życie nowa ustawa.
DARVO natomiast dotyczy konkretnej reakcja sprawcy na próbę konfrontacji lub zgłoszenia problemu. Amerykański prawnik specjalizujący się w prawie pracy David Yamada, zwraca uwagę, że DARVO bywa szczególnie skuteczną taktyką w rękach osób o wyższym statusie organizacyjnym. Im wyższa pozycja sprawcy w zespole tym łatwiej pozyskać sojuszników. Role zostają odwrócone, zanim ofiara się zorientuje, a wtedy każda forma obrony dodatkowo wzmacnia złe traktowanie.
DARVO a zdrada instytucjonalna
DARVO rzadko funkcjonuje w izolacji. Może być częścią szerszego zjawiska, które badaczki Carly Smith i Jennifer Freyd nazwały zdradą instytucjonalną (ang. institutional betrayal). Dochodzi do niej, gdy organizacja, firma, uczelnia, szpital nie chroni osoby zgłaszającej problem w odpowiedni sposób, a czasem wręcz szkodzi takiej osobie. Badania pokazują, że zdrada instytucjonalna jest związana zarówno z problemami zdrowotnymi, jak i objawami dysocjacyjnymi.
Jakie okoliczności organizacyjne sprzyjają DARVO?
Badania nad środowiskiem pracy pozwalają wskazać dość konkretne czynniki organizacyjne, które zwiększają ryzyko reakcji typu DARVO.
Raport National Academies of Sciences, Engineering and Medicine, oparty na przeglądzie wielu badań nad molestowaniem w miejscu pracy, wskazuje dwa czynniki organizacyjne najsilniej związane z wyższym poziomem nadużyć. Są to zdominowanie danego środowiska i stanowisk kierowniczych przez jedną grupę osób (np. środowiska silnie zmaskulinizowane) oraz klimat organizacyjny komunikujący tolerancję wobec nadużyć.
Badania pokazują, że zdrada instytucjonalna pojawia się szczególnie często w organizacjach, które opierają się zmianie i reagują na problemy zaprzeczeniem, obwinianiem i wstydem. Kultury normalizujące nadużycia i odwet wobec osób zgłaszających nieprawidłowości wykazują szczególnie wysoki poziom tego zjawiska. Im bardziej organizacja dba przede wszystkim o własny wizerunek, tym większe ryzyko, że osoba zgłaszająca problem usłyszy, że to ona jest problemem.
Badania jakościowe nad ryzykiem mobbingu i molestowania w pracy wskazują też na rolę konkretnej kultury zespołowej. Tzw. „kultura plotki” czy „kultura narzekania” w danym zespole sprzyja normalizacji negatywnych zachowań, podczas gdy jasne, konsekwentnie stosowane procedury rozwiązywania konfliktów statystycznie obniżają ryzyko, że dana osoba stanie się sprawcą lub ofiarą takich zachowań.
Konsekwencje dla organizacji i pracownika
Badania wskazują, że pracownicy doświadczający zdrady instytucjonalnej zaczynają wycofywać się z organizacji, co stanowi formę samoobrony. To z kolei prowadzi do wyższej rotacji kadry i utraty zaufania do miejsca pracy.
Badanie na próbie 805 zatrudnionych na pełny etat osób (z których 317 zgłosiło doświadczenie molestowania seksualnego w pracy) wykazało, że zdrada instytucjonalna wiąże się statystycznie z większym wycofywaniem się z obowiązków zawodowych, spadkiem satysfakcji z pracy, doświadczaniem problemów somatycznych.
Natomiast tzw. odwaga instytucjonalna działała w tym badaniu jako czynnik ochronny, zmniejszający te negatywne skutki, może więc stanowić podstawę polityki i procedur związanych z molestowaniem w pracy.
W praktyce DARVO w pracy może wyglądać na przykład tak:
- zgłaszasz przełożonemu problem, a słyszysz, że „to Ty nie radzisz sobie z presją i właściwie to on/ona musi się zastanowić co z Tobą zrobić”,
- rozmowa dotyczy sprawy X, na co przełożony mówi, „a Ty miałaś/eś zrobić projekt Y i nie oddałaś go na czas, z Tobą zawsze jest jakiś problem”,
- reagujesz na pomówienia i słyszysz, że „to nie jest prawda, bo przecież nikt nie miał złej intencji, a Ty robisz problem z niczego”,
- mówisz o niewłaściwym zachowaniu współpracownika, a w odpowiedzi zostajesz oskarżony/a o „brak lojalności i psucie atmosfery”,
- po zgłoszeniu problemu nagle twoja dotychczasowa praca zaczyna być kwestionowana, mimo że wcześniej nikt nie miał większych zastrzeżeń.
DARVO w relacjach prywatnych
Odwracanie ról ofiary i sprawcy nie ogranicza się do środowiska zawodowego – dokładnie ten sam wzorzec pojawia się w związkach, relacjach rodzinnych czy przyjaźniach. Mechanizm bywa szczególnie trudny do zauważenia właśnie dlatego, że dzieje się w bliskiej relacji, w której ufamy drugiej osobie.
W relacji partnerskiej Darvo może to wyglądać na przykład tak:
- mówisz partnerowi, że jego krzyk Cię przeraża, a on odpowiada, że to Ty „prowokujesz go do krzyku” swoim zachowaniem. To Ty masz się tłumaczyć i przepraszać, choć to Twoja granica została naruszona najpierw.
- W relacji rodzic z dorosłym dzieckiem np. na wspomnienie czegoś trudnego. „Przesadzasz, wcale tak nie było. Poświęciłam/em się dla Ciebie, starałam się jak tylko mogłam, a Ty się teraz tak odwdzięczasz?” – To przenosi ciężar emocjonalny na osobę, która próbowała nazwać swoje doświadczenie.
Mechanizm najsilniej działa właśnie w relacjach opartych na zależności i zaufaniu – tam, gdzie druga strona ma realną władzę (formalną, emocjonalną, ekonomiczną). Darvo działa tam, gdzie koszt zerwania relacji czy umowy jest wysoki. Dlatego pracownicy zależni finansowo od pracodawcy czy dzieci (także dorosłe) zależne emocjonalnie lub finansowo od rodzica, osoby zależne od partnera/ ki emocjonalnie i/lub finansowo mogą być podatni na DARVO.
Dlaczego trudno jest się przed tym obronić?
Siła DARVO leży w tym, że przenosi ciężar na osobę pokrzywdzoną. Zamiast rozmawiać o pierwotnym problemie, po odwróceniu ról osoba ta zaczyna bronić się przed nowymi zarzutami. A w miarę powtarzania się tego wzorca, zaczyna wątpić we własną percepcję rzeczywistości. Zostaje podważone poczucia rzeczywistości.
Dodatkowym utrudnieniem jest fakt, że DARVO działa też na świadków sytuacji np. współpracowników, wspólnych znajomych, rodzinę czy mediatora. Oskarżana o atak jest osoba zaatakowana, która sama zaczyna tracić zdolność oceny sytuacji. Szczególnie jeśli nie zna mechanizmu. Nazwanie sytuacji, odkrycie wzorca pozwala odzyskać kontakt z własną oceną sytuacji.
Kto stosuje DARVO – i czy robi to świadomie?
Nasuwa się pytanie, czy stosowanie DARVO to zawsze wykalkulowana strategia, czy może w jakiś sposób zautomatyzowany, nie do końca świadomy sposób reagowania na zagrożenie.
Sama Freyd (1997), wprowadzając ten termin, opisywała DARVO jako strategię, która działa niezależnie od tego, czy sprawca planuje ją szczegółowo czy reaguje w ten sposób nie do końca świadomie na zasadzie wcześniejszego doświadczenia. Powtarzalność i przewidywalność tego wzorca nie musi więc oznaczać świadomości – może to być nieświadomie wyuczony i zautomatyzowany mechanizm.
W badaniach Sarach J. Harsey i współpracowników nie wykazano różnic w stosowaniu DARVO pomiędzy kobietami i mężczyznami.
Ciekawostką może być fakt, z badania Harsey, Adams-Clark i Freyd (2024), które wykazało, istotny statystycznie związek między używaniem DARVO w odpowiedzi na konfrontację, a popełnianiem molestowania seksualnego oraz związek z akceptacją tzw. mitów gwałtu czyli przekonań usprawiedliwiających sprawców przemocy seksualnej.
Freyd i Harsey prezentowały też w 2023 roku badanie poświęcone bezpośrednio związkowi między stosowaniem DARVO a tzw. mroczną triadą osobowości – narcyzmem, makiawelizmem i psychopatią. Wyniki tego badania nie zostały jeszcze opublikowane w recenzowanym czasopiśmie (dostępny jest jedynie opis plakatu konferencyjnego, zob. 12).
Nie znalazłam badań, które by pozwoliły coś powiedzieć o korelacji zaburzenia osobowości u konkretnej osoby i stosowania DARVO. Sam ten wzorzec nie jest kryterium diagnostycznym żadnego zaburzenia. Można spodziewać się, że cechy typowe dla mrocznej triady m.in. niski poziom empatii, skłonność do manipulacji, dążenie do zachowania własnego wizerunku kosztem innych będą sprzyjać sięganiu po DARVO. Natomiast samo zaobserwowanie u kogoś tego wzorca DARVO nie uprawnia do stawiania mu jakiejkolwiek diagnozy klinicznej.
Kto jest narażony na przemoc i manipulację?
Warto zaznaczyć, że to zawsze sprawca ponosi pełną odpowiedzialność za stosowanie DARVO, stosowanie przemocy, technik wpływu społecznego. Żadna cecha osobowości ani sytuacja nie usprawiedliwia przemocy czy manipulacji. Jednak wydaje mi się ważne – tak osobiście i z perspektywy specjalisty, który pracuje z ludźmi –zrozumienie mechanizmu, który sprawia, że ktoś może częściej być w sytuacji kiedy doświadcza z jakiegoś powodu trudnych sytuacji. Pracując terapeutycznie z pacjentem także pomagam w zrozumienia zdarzeń, ale także szukam możliwości wpływu na sytuację. A wiedza o tym czy jakieś okoliczności zewnętrzne, zachowania lub cechy osobiste mają jakiś związek z sytuacją czasem może pomóc w odzyskaniu wpływu.
Badania pokazują jednak, że pewne cechy i okoliczności rzeczywiście zwiększają ryzyko stania się celem tego typu mechanizmów, a znajomość tych czynników może pomóc lepiej się chronić przed konsekwencjami manipulacji.
Badanie Book, Visser, Worth i Ritchie, przeprowadzone na próbie ponad 500 osób, wykazało, że profil osoby postrzeganej jako „łatwa do zmanipulowania” charakteryzuje się wyższym poziomem ugodowości i emocjonalności, a niższym poziomem ekstrawersji, sumienności i otwartości na doświadczenie. W tym badaniu kobiety z historią przemocy/przemocy seksualnej oceniły się niżej w zakresie Ugodowości i wyżej w zakresie Otwartości na Doświadczenie, a także miały tendencję do oceniania się niżej w zakresie Sumienności. Nie mam dostępu do całego badania, ale wydaje się, że nie jest niczym zaskakującym, że doświadczenie przemocy koreluje z obniżoną samooceną. Ciekawostką może być fakt, że w tym badaniu następnie mężczyźni oceniali osoby pod względem tego czy są łatwe czy trudne do zmanipulowania. Osoby o podwyższonym poziomie psychopatii trafniej oceniali osobowość – w sposób zbliżony do tego jak osoby, które doświadczyły nadużycia oceniały same siebie. Psychopatia może być związana z lepszym zrozumieniem osobowości osób podatnych na wykorzystywanie.
Inne badania potwierdzają, że np. wysoka ugodowość koreluje z podatnością na manipulację interpersonalną. Osoby bardziej ugodowe częściej skłonne są usprawiedliwiać osobę, która je krzywdzi, zamiast postawić granice i nazwać wprost zachowanie.
Pięć cech osobowości a podatność na manipulację
Przyjrzyjmy się pięciu cechom osobowości przywoływanym wcześniej w jednym z badań. Padania z wykorzystaniem kwestionariusza opisującego osobowość na pięciu wymiarach w literaturze.
Warto tutaj też dodać, że wyniki badań naukowych zależą od metod pomiaru, badanego zjawiska, a także obszaru geograficznego, z którego pochodzą dane badania. W pracy terapeutycznej koncentrujemy się raczej na możliwym rozumieniu historii konkretnej osoby w celu znalezienia zasobów i możliwości przywrócenia sprawczości.
Ugodowość to skłonność do współpracy, empatii i unikania konfliktów. Chroni relacje i ułatwia budowanie bliskości, ale jednocześnie to właśnie osoby wysoko ugodowe mogą być podatne na manipulację. Badanie Chung i Charles, ale także badanie Alkış i Temizel nad podatnością na techniki wpływu społecznego potwierdzają, że ugodowość ma związek z podatnością na manipulację.
Jeśli kogoś lubimy to okazujemy mu sympatię. Łatwiej ulec komuś kogo lubimy lub kto okazuje nam sympatię. A im bardziej komuś zależy na harmonii i unikaniu konfliktu, tym trudniej mu jednoznacznie nazwać czyjeś zachowanie jako krzywdzące. Szczególnie jeśli wcześniejsza relacja była dobra i oparta na zaufaniu.
Wysoka emocjonalność / neurotyczność wiąże się z większą wrażliwością na sygnały zagrożenia i silniejszym przeżywaniem emocji. Ma związek z empatycznym rozumienie innych, ale też może powodować, że taka osoba łatwiej ulega lękowi. Doświadcza poczucia winy, które sprawca łatwo może wykorzystać. Badania nad podatnością na techniki sugerują, że osoby o wysokim poziomie neurotyczności są bardziej podatne na strategię „niedostępności” a także częściej ulegają autorytetom i naciskom grupy.
Metaanalizy (Nielsen, M. B. ) wskazują, że wysoki poziom lęku i skłonność do złości jako cecha, a niekoniecznie konkretne zachowanie w danej chwili mogą być czynnikiem ryzyka doświadczenia nadużycia miejscu pracy. W badaniach osoby o wysokim poziomie neurotyczności poza tym, że mogą doświadczać więcej takich sytuacji, mogą być łatwym celem to mogą także postrzegać dane wydarzenie jako bardziej negatywne. I kolejna istotna kwestia to np. fakt, że negatywne doświadczenia takie jak molestowanie seksualne może powodować zmiany w osobowości ofiar (zob. Morten i wsp.).
Ekstrawersja Wysoka ekstrawersja wiąże się z większą siecią wsparcia społecznego. Osoby z większym nasileniem tej cechy częściej szukają wsparcia u innych osób. Ale mogą także ulegać presji bycia lubianym przez innych. Jeśli jesteśmy ekstrawertywni, ale jednocześnie potrafimy stawiać granice innym ludziom ekstrawersja będzie działać ochronnie. W badaniach ekstrawersja jest raczej czynnikiem korelującym np. z doświadczeniem molestowania w miejscu pracy.
Sumienność to zorganizowanie, poczucie obowiązku i skłonność do przestrzegania zasad. Paradoksalnie to właśnie ta cecha, której wysokie nasilenie wcale nie musi działać ochronnie. Mimo że kojarzy się z samodyscypliną i w potocznym rozumieniu, a także licznych przekazach społecznych może się wydawać, że sumiennie wykonana praca się obroni. Czy w innych hasłach typu prawda się obroni. Sumienność może być także czynnikiem zwiększającym podatność na manipulację. Osoby sumienne chętniej podporządkowują się regułom nawet jeśli są one niesprawiedliwe.
Z drugiej strony doświadczenie kliniczne w pracy z osobami, które doświadczają przemocy pokazuje, że osoby te często mają obniżone poczucie własnej wartości i one same mogą oceniać swoją sumienność, dostosowanie do wymagań zdecydowanie niżej. Mogą też starać się sprostać narzuconym z góry i czasem absurdalnym zasadom nie kwestionując ich. Szczególnie jeśli sumienność występuje w połączeniu z wysoką neurotycznością. W pracach naukowych pojawiają się sugestie, że czynnikiem ryzyka może być zarówno wysoka sumienność powiązana z zazdrością (np. w badaniach Jensen i in., Glomb i in. za Nielsen M. B, 2027) jak i niska sumienność
Otwartość na doświadczenie w myśleniu potocznym wydaje się mieć ochronny charakter. Ale nie do końca tak jest, bo przywołując badania Book, Visser, Worth i Ritchie: kobiety doświadczające przemocy opisywały siebie jako posiadające cechę otwartość na doświadczenie na wysokim poziomie. Mężczyźni z przeciętnym poziomem psychopatii niedoszacowywani otwartości na doświadczenie. Ale mężczyźni z wysokim poziomem psychopatii dawali oceny bliższe rzeczywistemu profilowi ofiar — czyli wyższej, a nie niższej, otwartości. (!) Otwartość na doświadczenie to gotowość próbowania nowych rzeczy, wychodzenia poza pewne schematy w myśleniu. Osoby o wysokiej otwartości częściej myślą niezależnie, kwestionują utarte poglądy i są mniej podatne na strategię „konsensusu społecznego”. Skąd więc wyższa podatność na manipulację? Oczywiście to tylko hipoteza bo pamiętajmy, ze nawet niezależnie od badań w życiu każdy przypadek bywa inny. Odnosząc się do badań i wiedzy psychologicznej można postawić hipotezę, że być może wyższa otwartość zwiększa ryzyko (a nie chroni). Większa ciekawość wobec nowych ludzi to także mniejsza początkowa czujność i więcej sytuacji narażenia się na zagrożenie. Jednocześnie metaanalizy z badań (zob. Morten Birkeland Nielsen i wsp.) nie potwierdzają powiązania otwartości na doświadczenie z doświadczeniem molestowania w miejscu pracy.
Podsumowując ten fragment: często osoby empatyczne, sumienne i skłonne do współpracy stają się celem DARVO. W tym przypadku właśnie przyjmowanie perspektywy innej osoby, refleksyjność, wątpienie we własną ocenę sytuacji, przyjmowanie odpowiedzialności sprawia, że taka osoba może łatwo stać się celem. Na te cechy liczy sprawca. Manipulacja działa tym lepiej, im większa jest gotowość drugiej strony do autorefleksji i szukania w sobie źródła problemu. W trakcie konfrontacji ofiara jest tym bardziej podatna na manipulację im bardziej szuka odpowiedzi w swoich zachowaniach, próbuje się upewnić czy po jej stronie na pewno wszystkie zobowiązania zostały dopełnione i zrozumieć skąd bierze się zachowanie sprawcy.
Do czynników sytuacyjnych, które dodatkowo zwiększają podatność na ten mechanizm, należą przede wszystkim: silna zależność od sprawcy (finansowa, emocjonalna, zawodowa), niski status w hierarchii (formalnej lub nieformalnej) oraz izolacja od osób, które mogłyby zweryfikować naszą percepcję sytuacji z zewnątrz. DARVO pojawia się często w relacjach opartych na władzy i zależności: w pracy, w związkach, w rodzinie.
Płeć a podatność na wzorzec DARVO
Płeć również okazała się tu istotnym czynnikiem w narażeniu na doświadczenie wzorca DARVO. Warto to osadzić w szerszym kontekście: według raportu WHO (2025), jedna na trzy kobiety na świecie doświadczyła w swoim życiu przemocy ze strony partnera lub przemocy seksualnej (co daje ok. 840 milionów kobiet). W ciągu ostatnich 12 miesięcy dotknęło to 316 milionów kobiet. Ogólne wyższe narażenie kobiet na przemoc może sugerować także wyższe narażenie na DARVO.
Wspominane już badania Harsey, Zurbriggen i Freydwykazały, że kobiety częściej (istotnie statystycznie) doświadczały DARVO ze strony osoby konfrontowanej niż mężczyźni. Dotyczyło to zarówno zaprzeczania, ataków personalnych, jak i odwracania ról ofiary i sprawcy. Jedynym elementem DARVO, w którym nie odnotowano różnicy między płciami, było otrzymywanie nieszczerych przeprosin. Badanie mierzyło doświadczenia osób, które same skonfrontowały kogoś w związku z jego niewłaściwym zachowaniem.
Czy są jakieś konkretne zachowania, które zwiększają ryzyko doświadczenia manipulacji lub agresji?
Zanim przejdę dalej jeszcze raz chcę podkreślić, że celem analizy zachowania nie jest usprawiedliwianie sprawcy. Stosowaniu manipulacji winny jest manipulator. Chodzi o sprawdzenie czy są jakieś style reagowania, jakieś zachowania, które zwiększają ryzyko stania się celem. Wiedza tego typu może być pomocna w wyciągnięciu wniosków i zbudowaniu strategii ochrony.
Badanie Aquino z 2000 roku, przeprowadzone w środowisku pracy, wykazało, że pracownicy posługujący się tzw. stylem uległym w rozwiązywaniu konfliktów doświadczali agresji. Osoby, które unikały konfrontacji i podporządkowywali się oczekiwaniom innych własnym kosztem częściej stawały się celem ukrytej agresji ze strony współpracowników niż osoby korzystające z innych sposobów radzenia sobie w sytuacji konfliktu. Osoby, które doświadczyły przemocy czasem myślą o sobie jako kimś, kto prowokuje agresję. W rzeczywistości chodzi bardziej o niezakomunikowanie własnych granic, co przez sprawcę czasem może być rozumiane jako brak ryzyka konsekwencji.
Czy zmiana zachowania na bardziej asertywne pomaga?
Skoro styl uległy wiąże się z wyższym ryzykiem, naturalne jest pytanie, czy praca nad asertywnością rzeczywiście chroni przed doświadczeniem przemocy? Tu odpowiedź brzmi: to zależy.
Bo z jednej strony np. badanie przeprowadzone wśród dzieci w wieku szkolnym wykazało, że po treningu asertywności poziom zgłaszanej wiktymizacji rówieśniczej istotnie się obniżył w grupie objętej treningiem, podczas gdy w grupie kontrolnej nie zmienił się wcale. Podobnie przegląd naukowy z 2024 roku wskazuje, że terapia asertywności skutecznie zmniejsza zachowania będące bullyingiem także po stronie samych sprawców, a jednocześnie łagodzi negatywny wpływ bullyingu na osoby go doświadczające. Indywidualne treningi czy kompetencje nie zastępują odpowiedzialności organizacji.
Przy czym po pierwsze indywidualne treningi czy kompetencje nie zastępują odpowiedzialności organizacji. Badania sugerują, że bardziej skuteczne są interwencje na poziomie grupowym niż indywidualnym. Ciężar ochrony przed przemocą czy manipulacją nie powinien spoczywać wyłącznie na osobie jej doświadczającej. Pewne rzeczy nie są możliwe do zmiany z poziomu pracownika. Wpływ na organizację maja osoby nią zarządzające i to od nich ostatecznie zależy zadbanie o rozwój organizacji oraz bezpieczeństwo pracowników.
Jako specjalista pracujący terapeutycznie z ludźmi wiem, że nasza świadomość i kompetencje nam służą, ale…
To nie oznacza, że nasze otoczenie się też magicznie zmieni. Badania i moje doświadczenie zarówno osobiste, jak i kliniczne pokazują, że zmiana jednej osoby w systemie pociąga za sobą reakcje systemu w celu przywrócenia dawnego porządku i odzyskania kontroli.
Reakcja otoczenia na asertywne zachowania kobiet i mężczyzn może się różnić.
Na różnych warsztatach psychologicznych rozmawiamy o asertywności i wyrażaniu złości. I oczywiście warto stać po swojej stronie, mieć świadomość własnych emocji i je wyrażać. A jednocześnie warto mieć świadomość jakie reakcje może wywołać w otoczeniu postawienie granicy i jakie czynniki mogą mieć na to wpływ. Czasem dobrze rozważyć sposób komunikowania emocji biorąc pod uwagę różne czynniki – także te na które mamy ograniczony wpływ np. otoczenie i płeć.
Zarówno doświadczenie, jak i badania sugerują, że kobiety doświadczają zdecydowanie bardziej gwałtownych reakcji otoczenia na stawianie granic i wyrażanie złości. W badaniach Brescoll i wsp. analizowano związek pomiędzy gniewem, płcią a statusem osoby. Wyniki są ciekawe, bo wyrażanie złości podwyższało status mężczyzn i obniżało status i postrzegane kompetencje kobiet (!). Reakcje emocjonalne kobiet częściej przypisywano ich cechom wewnętrznym, a nie zewnętrznej sytuacji, która mogła wywołać właśnie taką a nie inną reakcję.
Czy w takim razie rozwój nam służy i kompetencje takie jak asertywność nam służą?
Generalnie tak, ale asertywność i dbanie o siebie w różnych sytuacjach to nie zawsze dokładnie te same działania. Powiedziałabym nawet, choć to może wydać się kontrowersyjne, że nie wszyscy zasługują na komunikat wprost i prawdę. Czasem zadbaniem o siebie będzie brak reakcji, a nie reakcja asertywna. Żyjemy w określonych warunkach społecznych, wśród takich czy innych ludzi. Czasem dobrym rozwiązaniem jest komunikat wprost i asertywna postawa, a innym razem lepszym rozwiązaniem będzie przeanalizowanie możliwych reakcji i wybór takiego, które oszczędzi przykrych emocji.
Czy warto pracować terapeutycznie, zdobywać wiedzę o asertywności itp?
Tak, ale ważne, aby dostosować wiedzę do potrzeb i sytuacji, w której jesteśmy. Wiedza o samym zjawisku, którego doświadczamy, o tym jak sobie radzić, jak regulować własne napięcie, co nam realnie pomaga przywrócić własną równowagę. Pomaga też zdecydować jak zachowywać się w sytuacji kontaktu ze sprawcą, co zrobić, aby ograniczyć szkody i zadbać o własny dobrostan.
Każdy człowiek ma też wpływ na własne życie i prawo do podejmowania decyzji, które będą służyć nie tylko innym, ale przede wszystkim jemu indywidualnie. Szczególnie w pracy postawienie jasnej granicy, ograniczenie reakcji emocjonalnych, koncentracja na faktach, stosowanie technik ochrony przed manipulacją (przykład tutaj) pomaga poradzić sobie w trudnych warunkach.
Wzrost stanowczości w relacjach domowych
W kontekście przemocy domowej i intymnych relacji bywa tak, że wzrost stanowczości ofiary, próba postawienia granicy, próba odejścia od sprawcy mogą być momentem kiedy sprawca próbuje odzyskać kontrolę. Badania mówią raczej o tym, że po rozstaniu, separacji ze sprawcą nasilone są raczej próby odzyskania kontroli, stalking, przemoc ekonomiczna niż przemoc fizyczna. W przypadku doświadczania przemocy ważne jest zaplanowanie działania i zadbanie o bezpieczeństwo. Warto skontaktować się z ośrodkiem specjalistycznym, w którym pracują kompetentni w tym zakresie specjaliści. Można także zadzwonić ogólnopolski numer interwencyjny Niebieska Linia (800 120 002).
Zmiana w obszarze zawodowym
A jak wygląda zmiana zachowania na bardziej asertywne w obszarach zawodowych? Trochę podobnie, bo zespół to także system, który dąży do przywrócenia równowagi. W tym przypadku np. badania sugerują, że 7 na 10 osób, które zgłosiły molestowanie seksualne w pracy spotkało się z jakąś formą odwetu (zob. National Womens Law Center).
Ponadto jeśli ktoś nie stawiał granic, a zaczął to robić to najprawdopodobniej spotka się to z niezadowoleniem. Bywa tak, że im silniej ktoś postawi granice tym z silniejszą reakcją się spotka. W tym kontekście w związku z tym, że DARVO jest reakcją na konfrontację, a sprawca prawdopodobnie ma silniejszą pozycję, wsparcie grupy lub osoby z silniejszą pozycją po swojej stronie raczej nie warto próbować wygrać przez konfrontację. Próba konfrontacji prawdopodobnie skończy się nasileniem zachowań manipulacyjnych. Może też być chwilowe odpuszczenie, a następnie ponowna eskalacja. DARVO może być mechanizmem nieświadomym w reakcji na konfrontacje, ale tutaj też raczej nie ma co liczyć, ze sprawca sobie uświadomi, że robi krzywdę. Konfrontacja sprawia, że im bardziej jedna osoba, która doświadczyła DARVO próbuje coś odsłonić tym silniejsza reakcja zaprzeczania i odwracania może pojawić się u drugiej osoby.
Ciekawostka w USA w czasie ostatnich 10 lat Komisja ds. Równych Szans Zatrudnienia (EEOC) poinformowała, że odwet jest najczęstszym problemem zgłaszanym przez pracowników federalnych i najczęstszym powodem stwierdzenia dyskryminacji.
W Polsce nie ma jednego odpowiednika EEOC, ale działają takie organizacje jak PiP, rzecznik Praw Obywatelskich oraz organizacje takie jak: Krajowe Stowarzyszenie Antymobbingowe, Ogólnopolskie Stowarzyszenie Antymobbingowe (OSA), Polskie Towarzystwo Prawa Antydyskryminacyjnego, Fundacja JustBetter. Jest także Fundusz Sprawiedliwości – świadczący pomoc nie tylko w sprawach dotyczących pracy. Wiele firm korzysta z zewnętrznej formy wsparcia dla pracowników tzw. Programów Wsparcia Pracowników (EAP). Formalną drogą jest sąd pracy, ale do tej pory ciężar udowodnienia mobbingu spoczywa na pracowniku. Prawo zaczyna się zmieniać, ale jak to będzie działać w praktyce to pewnie dopiero się okaże.
DARVO może włączać grupę w manipulację
Warto podkreślić, że DARVO rzadko rozgrywa się wyłącznie między dwiema osobami. Często sprawca wpływa też na otoczenie: zespół w pracy, krąg wspólnych znajomych, rodzinę. Efekt bywa taki, że osoba pokrzywdzona może zostać odcięta od wsparcia ze strony grupy. W praktyce może to wyglądać np. tak, że od bliskich osób (rodziców, przyjaciół, znajomych czy w pracy od członków zespołu) padają zdania typu: „znasz ją/ jego to wiesz, że tego nie lubi to po co poruszasz ten temat”, „nie prowokuj jej/ jego niepotrzebnie”, „musisz się jakoś ogarnąć”. To często słowa wypowiadane z dobrą intencją, ale w praktyce przenoszą odpowiedzialność na osobę pokrzywdzoną.
Czemu grupa nie zauważa odwracania ról i wspiera sprawcę?
Czasem świadkowie nie maja świadomości, a czasem nie chcą jej mieć. Ludzie czasem świadomie, ale też czasem nieświadomie stają po silniejszej stronie konfliktu. A niezależnie od racji czy prawdy silniejszą stroną sporu jest osoba, która ma władzę. Bywa też, że ludziom łatwiej jest zaakceptować mniejszą, wygodną zmianę np. „po prostu nie poruszaj tego tematu” niż zmierzyć się z trudniejszym pytaniem o to, czy ktoś kogoś krzywdzi. W rodzinie z problemem alkoholowym łatwiej łagodzić sytuację mówiąc dziecku np. „nie denerwuj ojca widzisz, że wypił” niż podjąć działania zmierzające do realnej naprawy sytuacji. Tłumaczenie zachowania sprawcy typu: „on taki jest”, „ma dużo stresu” itp. pozwala świadkom nie konfrontować się z nieprzyjemną prawdą.
W kontekście pracy jest to jeden z mechanizmów zdrady instytucjonalnej. Kultura organizacyjna, która unika trudnych tematów chroni osoby o wyższym statusie (formalnym lub nieformalnym). Wciąga też zespół do udziału w odwróceniu ról ofiary i sprawcy.
W sytuacjach zawodowych DARVO może wydarzyć się również pomiędzy między pracownikami na tym samym szczeblu, bo ten mechanizm nie wymaga przewagi formalnej (stanowiska przełożonego). Wystarczająca jest przewaga w postaci lepszej pozycji towarzyskiej w zespole, większego zaufania kolegów, wspólnych spraw czy tajemnic lub też większego poparcia danej osoby ze strony kierownictwa. Wtedy pracownik, zgłaszając sprawę, może usłyszeć od wspólnych znajomych komunikaty przerzucające odpowiedzialność, bo grupa (nie zawsze świadomie) próbuje uniknąć konfliktu. Sam sprawca może też opowiadać swoją wersję wydarzeń różnym osobom w zespole, kształtując w ten sposób opinie innych ludzi.
Zastosowanie wzorca DARVO samo w sobie powoduje obniżenie wiarygodności ofiary w oczach świadków. Znajomość wzorca pomaga się chronić przed manipulacją i umożliwia sięgnięcie po pomoc. Badania sugerują, że jeśli obserwatorzy rozpoznają wzorzec prawdopodobnie będą mniej ulegać wpływom kogoś kto stosuje DARVO.
Co możesz zrobić, jeśli rozpoznajesz wzorzec DARVO w swoim życiu?
Rozpoznanie DARVO to ważny krok. Jeśli podejrzewasz, że doświadczasz tego mechanizmu lub jakiejś formy powtarzalnej przemocy w jakimś obszarze życia możesz:
- zapisywać fakty i swoje odczucia na bieżąco – notatki, wiadomości, maile pomagają utrzymać kontakt z rzeczywistością, zanim ktoś zaprzeczy mówiąc, że to się nie wydarzyło lub przeformułuje sytuacje,
- skupić się na sobie, a nie na przekonywaniu sprawcy czy walce o to, aby sprawca (czy też otoczenie) uznał krzywdę,
- szukać wsparcia poza relacją – rozmowa z kimś z zewnątrz (wspierającą osobą, terapeutą, prawnikiem),
- nie dać się wciągać w obronę przed kolejnymi zarzutami – starać utrzymać temat pierwotnej rozmowy, bez wchodzenia w kolejne wymieniane zarzuty,
- budować sieć wsparcia, inwestować we własny rozwój – rób rzeczy, które dają satysfakcje
- pomyśl w jaki sposób możesz być mniej zależnym od sprawcy – zainwestuj w to, co daje większą wolność, możliwość wyboru. Niezależnie czy to praca czy relacja prywatna – stwórz sytuacje, w której możesz zostać lub odejść dlatego, że tak wybierasz, a nie dlatego, że nie masz innego wyjścia,
- skorzystać z profesjonalnego wsparcia – szczególnie jeśli mechanizm powtarza się od dłuższego czasu i zaczynasz wątpić we własny osąd sytuacji, doświadczasz niepokojących objawów np. problemy ze snem, lęk bez konkretnej przyczyny, inne lęki, których wcześniej nie było, trudności w podejmowaniu decyzji, problemy z koncentracją i pamięcią, złość odczuwana bez większego powodu, zajadanie emocji, sięganie po używki, myśli o zrobieniu sobie krzywdy, myśli S. lub pojawiają się objawy psychosomatyczne bez potwierdzonej przyczyny fizycznej np.: ból brzucha, głowy, ból w klatce piersiowej, kołatanie serca, bóle mięśni.
Podsumowanie
DARVO to powtarzalny wzorzec, który zarówno w pracy, jak i w relacjach prywatnych skutecznie odwraca uwagę od pierwotnego problemu i przenosi poczucie winy na osobę, która próbowała go nazwać. Świadomość tego mechanizmu jest pierwszym krokiem obrony przed nim. Jeśli rozpoznajesz ten wzorzec w swoim życiu, doświadczasz sytuacji, z którymi trudno samodzielnie się uporać skorzystaj ze wsparcia.
Literatura:
- Freyd, J. J. (1997). Violations of power, adaptive blindness, and betrayal trauma theory. Feminism & Psychology, 7(1), 22–32. Pełny tekst w wolnym dostępie: https://dynamic.uoregon.edu/jjf/articles/freyd97r.pdf
- Harsey, S., Zurbriggen, E., & Freyd, J. J. (2017). Perpetrator Responses to Victim Confrontation: DARVO and Victim Self-Blame. Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma, 26(6), 644–663. Artykuł w wolnym dostępie (Open Access): http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10926771.2017.1320777
- Harsey, S., & Freyd, J. J. (2020). Deny, Attack, and Reverse Victim and Offender (DARVO): What is the influence on perceived perpetrator and victim credibility? Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma, 29(8), 897–916. https://doi.org/10.1080/10926771.2020.1774695
- Harsey, S., & Freyd, J. J. (2023). The Influence of Deny, Attack, Reverse Victim and Offender and Insincere Apologies on Perceptions of Sexual Assault. Journal of Interpersonal Violence, 38(17–18), 9985–10008. Pełny tekst w wolnym dostępie: https://dynamic.uoregon.edu/jjf/articles/hfjiv2023.pdf
- Yamada, D. (2017, 3 kwietnia). DARVO and workplace bullying. Minding the Workplace (blog). Wpis w wolnym dostępie: https://newworkplace.wordpress.com/category/domestic-violence-and-abuse/
- Smith, C. P., & Freyd, J. J. (2014). Institutional betrayal. American Psychologist, 69(6), 575–587. Ww wolnym dostępie: https://president.uoregon.edu/sites/default/files/institutional_betrayal-smith_freyd.pdf
- Smidt, A. M., Adams-Clark, A. A., & Freyd, J. J. (2023). Institutional courage buffers against institutional betrayal, protects employee health, and fosters organizational commitment following workplace sexual harassment. PLOS ONE, 18(1), e0278830. Artykuł w wolnym dostępie: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0278830
- National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (2018). Sexual Harassment of Women: Climate, Culture, and Consequences in Academic Sciences, Engineering, and Medicine. The National Academies Press. Pełny tekst w wolnym dostępie: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK519454/
- Baillien, E., Neyens, I., & De Witte, H. (2008). Organizational, team related and job related risk factors for bullying, violence and sexual harassment in the workplace: A qualitative study. International Journal of Organisational Behaviour, 13(2), 132–146.
- Smith, C. P., & Freyd, J. J. (2017). Insult, then injury: Interpersonal and institutional betrayal linked to health and dissociation. Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma, 26(10), 1117–1131. https://doi.org/10.1080/10926771.2017.1322654 ( Ograniczony dostęp, pełen dostęp – oodpłatny)
- Harsey, S., & Freyd, J. J. (2022). Defamation and DARVO [Editorial]. Journal of Trauma & Dissociation, 23(5), 481–489. Artykuł w wolnym dostępie (Open Access): https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15299732.2022.2111510
- Harsey, S., Adams-Clark, A. A., & Freyd, J. J. (2024). Associations between defensive victim-blaming responses (DARVO), rape myth acceptance, and sexual harassment. PLOS ONE, 19(12), e0313642. Artykuł w wolnym dostępie: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0313642
- Harsey, S., & Freyd, J. J. (2023, kwiecień). DARVO and the Dark Triad: Associations between DARVO use and narcissism, Machiavellianism, and psychopathy [Plakat konferencyjny]. 40th Annual Meeting of the International Society for the Study of Trauma and Dissociation, Louisville, Kentucky, USA. Informacja o plakacie: https://www.jjfreyd.com/darvo
- World Health Organization. (2025). Global, regional and national prevalence estimates for intimate partner violence against women and non-partner sexual violence against women, 2023. WHO. W wolnym dostępie: https://www.who.int/news/item/19-11-2025-lifetime-toll–840-million-women-faced-partner-or-sexual-violence
- Book, A. S., Visser, B. A., Worth, N., & Ritchie, M. (2021). Psychopathy and assumptions about vulnerability to exploitation. Personality and Individual Differences, 168, 110372. https://doi.org/10.1016/j.paid.2020.110372
- Chung, K. L., & Charles, K. (2016). Giving the benefit of the doubt: The role of vulnerability in the perception of Dark Triad behaviours. Personality and Individual Differences, 101, 208–213. https://doi.org/10.1016/j.paid.2016.05.059
- Alkış, N., & Taşkaya Temizel, T. (2015). The impact of individual differences on influence strategies. Personality and Individual Differences, 87, 147–152. https://doi.org/10.1016/j.paid.2015.07.037
- Wall, H. J., Campbell, C. C., Kaye, L. K., Levy, A., & Bhullar, N. (2019). Personality profiles and persuasion: An exploratory study investigating the role of the Big-5, Type D personality and the Dark Triad on susceptibility to persuasion. Personality and Individual Differences, 139, 69–76. https://doi.org/10.1016/j.paid.2018.11.003
- Aquino, K. (2000). Structural and individual determinants of workplace victimization: The effects of hierarchical status and conflict management style. Journal of Management, 26(2), 171–193. https://doi.org/10.1177/014920630002600201
- Nielsen, M. B., Glasø, L., & Einarsen, S. (2017). Exposure to workplace harassment and the Five Factor Model of personality: A meta-analysis. Personality and Individual Differences, 104, 195–206. https://doi.org/10.1016/j.paid.2016.08.015
- Yavuzer, Y., Karataş, Z., Civilidag, A., & Gündoğdu, R. (2017). The effectiveness of assertiveness training for school-aged children on bullying and assertiveness level. Journal of Pediatric Research. Pełny tekst: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28888501/
- I., Suryani, S., Mediani, H. S., Mardhiyah, A., Maulana, I., Hernawaty, T., & Hazmi, H. (2024). A Scoping Review of Assertiveness Therapy for Reducing Bullying Behavior and Its Impacts Among Adolescents. Journal of Multidisciplinary Healthcare, 17, 1777–1790. Artykuł w wolnym dostępie: https://doi.org/10.2147/JMDH.S460343
- Farley, S., Mokhtar, D., Ng, K., & Niven, K. (2023). What influences the relationship between workplace bullying and employee well-being? A systematic review of moderators. Work & Stress, 37(3), 345–372. Wolny dostęp: https://doi.org/10.1080/02678373.2023.2169968
- Li, C. K. W. (2024). A qualitative study on how intimate partner violence against women changes, escalates, and persists from pre- to postseparation. Family Process, 63(3), 1446–1468. https://doi.org/10.1111/famp.12923
- National Women’s Law Center. (2022). Seventy-two Percent of Workers Who Experienced Sex Harassment Faced Retaliation, Says New Report by NWLC Based on TIME’S UP Legal Defense Fund Data. https://nwlc.org/press-release/seventy-two-percent-of-workers-who-experienced-sex-harassment-faced-retaliation-says-new-report-by-nwlc-based-on-times-up-legal-defense-fund-data/
- Brescoll, V. L., & Uhlmann, E. L. (2008). Can an angry woman get ahead? Status conferral, gender, and expression of emotion in the workplace. Psychological Science, 19(3), 268–275. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2008.02079.x
- U.S. Equal Employment Opportunity Commission. Retaliation — Making It Personal. https://www.eeoc.gov/retaliation-making-it-personal
zdjęcie pixaby.com
Autor: Anna Bus – psycholog, psychoterapeutka, certyfikowana specjalistka psychoterapii uzależnień, psychodietetyk. Kontakt tel. 500 608 183
