Efekt naśladownictwa (w literaturze anglojęzycznej copycat effect) może w pewnym stopniu wyjaśniać pojawiające się kolejne przypadki ataków. czyli dlaczego jeden atak powoduje kolejny. Innym problemem jest weaponizacja.
Czy nagłaśnianie ataków sprzyja kolejnym?
Seria ataków w miejscach publicznych budzi duże emocje. Przekazywane w mediach komunikaty nie są neutralne. Często są przekazywane, w sposób, który dodatkowo ma wywołać reakcję. Udostępnianie tego typu informacji przyczynia się do pojawiania się kolejnych przypadków. Zjawisko to nie jest czymś nowym. Jest opisywane w literaturze jako efekt naśladownictwa, albo zakażanie przemocą.
Efekt naśladownictwa
Zjawisko nazywane efektem naśladownictwa może wyjaśniać częściowo powtarzalność ataków. Chodzi o sytuację, w której głośny czyn staje się dla kogoś innego wzorem do powtórzenia. Nie bez powodu specjaliści zalecają ograniczone informowanie o niektórych wydarzeniach. Obserwacje pojawiających się w mediach informacji mogą obniżać bariery. Osoba będąca w trudnej sytuacji może skorzystać z pokazanego w mediach wydarzenia jako instrukcji.
Efekt naśladownictwa w badaniach
W artykule Sherry Towers i wsp. autorzy powołują się na obserwacje, że masowe zabójstwa i strzelaniny w szkołach są motywowane podobnymi zdarzeniami w niedalekiej przeszłości. Po głośnym ataku następują okresy podwyższonego ryzyka wystąpienia kolejnych incydentów, które trwa około dwóch tygodni. Autorzy podkreślają jednak potrzebę dalszych badań, aby nie nad interpretować przypadkowych współwystępujących wydarzeń.
Ograniczenia efektu naśladownictwa, weaponizacja i inne zjawiska
Łatwo ulec pokusie, żeby każdą serię ataków tłumaczyć naśladownictwem. Tymczasem to tylko jeden element układanki. Gdy temat trafia na pierwsze strony, zaczynamy dostrzegać zdarzenia, które wcześniej przemknęłyby niezauważone. Szukamy konkretnych informacji. Dlatego często wydaje się wtedy, że przemocy przybywa. Ale nie musi tak być w rzeczywistości.
Efekt naśladownictwa nie wyjaśnia całej rzeczywistości. Realnością dzisiejszego świata i ogromnym zagrożeniem dla młodych ludzi są pojawiające się w mediach wyzwania. Ale także możliwości wykorzystania osoby w trudnej sytuacji (z problemami, zradykalizowanej, szukającej uwagi, samotnej) do wykonania przestępczych działań takich jak kradzieże, podpalenia czy ataki.
Efekt naśladownictwa – co mogą zrobić media?
Wiedza o efekcie naśladownictwa nie oznacza, że o przemocy trzeba milczeć. Oznacza, że warto uważać na formę. Zalecenia dla dziennikarzy publikowane przez WHO, które powstały na bazie badań są bardzo konkretne:
- unikanie sensacji, unikanie głośnych nagłówków,
- unikanie sugerowania powtarzalności „epidemii”,
- nie robienie ze sprawcy bohatera ani postaci z „historią życia”, a jego nazwisko i wizerunek ograniczać do tego, co niezbędne,
- zwracanie szczególnej uwagi jeśli sprawa dotyczy znanej medialnej osoby,
- więcej miejsca poświęcać ofiarom, ich bliskim i pracy służb,
- nie opisywanie szczegółowo metody i przebiegu ataku,
- unikanie wielokrotnego powtarzania drastycznych materiałów,
To dotyczy odbiorców. Każde udostępnienie nagrania ataku czy profilu sprawcy w mediach społecznościowych to kolejna porcja uwagi, która może zachęcać kolejne osoby do podobnych działań.
Efekt naśladownictwa – co mogą zrobić rodzice nieletnich?
Przede wszystkim zadbać o relacje z dzieckiem czy nastolatkiem. Nastoletni wiek to czynnik ryzyka. Ale relacja jest najważniejszym czynnikiem chroniącym. Wbrew temu co wiele osób pisze w internecie to nie brak dyscypliny, kar i przemocy powoduje wzrost przestępczych i przemocowych zachowań. Dzieje się dokładnie przeciwnie. Więcej czasu z rodziną to mniej godzin spędzonych w internecie i mniejsze ryzyko wniknięcia w destrukcyjny świat. Dobra relacja to szansa na zwrócenie się po wsparcie do bliskich, a nie przypadkowych osób w sieci. Szansa na skorzystanie z pomocy dorosłych w otoczeniu lub pomocy specjalistów. Rodzic, który ma kontakt z dzieckiem jest w stanie szybciej wychwycić zmiany w zachowaniu, wycofanie, agresję, fascynację przemocą.
Podsumowanie
Efekt naśladownictwa jest realny, ale są także inne czynniki, które wpływają na pojawianie się ryzyka kolejnych przestępstw czy zachowań destrukcyjnych. Sposób, w jaki mówimy o przemocy ma znaczenie. Podobnie jak duże znaczenie ochronne mają uważność i dobre relacje z bliskimi.
Bibliografia
Meindl, J. N., & Ivy, J. W. (2017). Mass shootings: The role of the media in promoting generalized imitation. American Journal of Public Health, Dostęp https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5296697/
Towers, S., Gomez-Lievano, A., Khan, M., Mubayi, A., & Castillo-Chavez, C. (2015). Contagion in mass killings and school shootings. PLOS ONE, Dostęp: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0117259
źródło zdjęcia: pixaby.com
Anna Bus – psycholog w Warszawie, psychoterapeutka, terapeutka EMDR, psychodietetyk i certyfikowana psychoterapeutka uzależnień. Pracuję z osobami dorosłymi i młodzieżą. Zadzwoń tel. 500 608 183 lub umów się na konsultację przez formularz.
